Ballady i romanse

„Ballady i romanse” Adama Mickiewicza to cykl, od którego umownie zaczyna się polski romantyzm — ukazał się w 1822 roku w Wilnie jako część debiutanckiego tomu „Poezje” i z miejsca stał się manifestem nowej epoki. Rok 1822 traktuje się w historii literatury jako datę graniczną właśnie ze względu na ten zbiór: przeciw oświeceniowemu kultowi rozumu Mickiewicz wystawił „czucie i wiarę”, ludową wyobraźnię i świat, w którym granica między żywymi a umarłymi jest przepuszczalna.

Otwierająca cykl „Romantyczność” — z obłąkaną Karusią rozmawiającą ze zmarłym Jasieńkiem i ze sporem narratora ze starcem o „szkiełko i oko” — pełni rolę programowego credo. Kolejne ballady budują świat ludowej moralności i fantastyki: patriotyczna legenda o zatopionym mieście („Świteź”), kara za złamaną przysięgę („Świtezianka”), zbrodnia małżeńska i nieuchronna kara („Lilije”), zemsta skrzywdzonej dziewczyny („Rybka”), moc dziecięcej modlitwy („Powrót taty”), wreszcie ludowy humor górujący nad diabłem („Pani Twardowska”). Spina je przekonanie, że „nie masz zbrodni bez kary” — sprawiedliwość ludowa działa zawsze, choć nie zawsze rękami ludzi.

Na maturze „Ballady i romanse” pojawiają się w dwóch rolach. Po pierwsze jako lektura obowiązkowa z kluczowymi tekstami do interpretacji — zwłaszcza „Romantycznością”, najczęściej przywoływanym manifestem światopoglądu romantycznego. Po drugie jako kopalnia motywów do wypracowań: ludowość i fantastyka, wina i kara, prymat uczucia nad rozumem, przenikanie się świata żywych i umarłych. Cykl jest też wzorcowym przykładem ballady jako gatunku synkretycznego, łączącego epicką fabułę, liryczny nastrój i dramatyczne dialogi.