Bogurodzica — treść i omówienie strofa po strofie

„Bogurodzica” to najstarsza zachowana polska pieśń religijna (XIII/XIV w.) i pierwszy polski hymn narodowy. Poniżej znajdziesz charakterystykę utworu, omówienie jego treści strofa po strofie oraz analizę wymowy tego średniowiecznego arcydzieła.

Charakter utworu

Bogurodzica to średniowieczna pieśń religijna o charakterze modlitewno-błagalnym, utrzymana w archaicznym języku staropolskim (z formami w rodzaju „zyszczy”, „spuści”, „bożycze”, „przebyt”). Najstarsze dwie strofy (tzw. część maryjna) powstały zapewne w XIII–XIV wieku; z czasem dołączano kolejne zwrotki o tematyce wielkanocnej i pasyjnej. Pieśń pełniła funkcję hymnu — śpiewano ją m.in. przez rycerstwo polskie przed bitwą pod Grunwaldem. Refren „Kyrieleison” (z gr. „Panie, zmiłuj się”) wywodzi się z liturgii.

Treść strofa po strofie

Strofa 1 — prośba do Maryi. Podmiot zbiorowy (wierni) zwraca się do Matki Bożej: „Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja”. Maryja, dziewica wybrana („zwolena”) przez swego syna-Pana („Gospodzina”), zostaje poproszona, by jako pośredniczka pozyskała i zesłała ludziom łaskę („Zyszczy nam, spuści nam”). Maryja występuje tu w roli orędowniczki między ludźmi a Bogiem.

Strofa 2 — prośba przez wstawiennictwo Jana Chrzciciela. Wierni zwracają się do Chrystusa („bożycze” — synu Boży), prosząc go przez wzgląd na Jana Chrzciciela („Twego dziela Krzciciela”), by usłyszał ludzkie głosy i napełnił myśli, wysłuchał modlitwy i raczył dać to, o co proszą: „na świecie zbożny pobyt, po żywocie rajski przebyt” — czyli pobożne, dostatnie życie na ziemi, a po śmierci pobyt w raju. Ta strofa zawiera kwintesencję prośby — o dobre życie doczesne i zbawienie wieczne. Obie strofy oparte są na hierarchii pośrednictwa: ludzie → Jan Chrzciciel / Maryja → Chrystus → Bóg.

Strofy wielkanocne i pasyjne (dodane później). Dalsza, bardziej rozbudowana część pieśni rozwija opowieść o dziele zbawienia:

• Dla ludzi („Nas dla”) syn Boży zmartwychwstał; wierny człowiek ma uwierzyć, że Bóg przez swój trud „odjął” swój lud spod „diablej strożej” (straży diabła).
• Chrystus przydał ludziom „zdrowia wiecznego” (zbawienia), skuł („skował”) władcę piekła („starostę pkielnego”), podjął śmierć i wspomniał („wspomionął”) pierwszego człowieka — Adama.
• Pojawia się motyw zstąpienia do otchłani: Chrystus, który wiernie cierpiał trudy, dopiero gdy sam zmartwychwstał, otworzył drogę zbawionym. Zwrot do Adama — „boży kmieciu” (Boży poddany), który siedzi „u Boga w wiecu” (na radzie) — z prośbą, by umieścił swe dzieci (ludzkość) tam, gdzie królują aniołowie.
• Prośba do Jezusa, by i wiernych dopuścił do nieba, gdzie radują się „niebieskie siły”.
• Wspomnienie pierwotnej rajskiej szczęśliwości (radość, miłość, oglądanie Stwórcy, chóry anielskie) utraconej przez „diable potępienie” (grzech, kuszenie szatana).
• Motyw odkupienia: Bóg odkupił ludzi z mocy diabła nie srebrem ani złotem, lecz „swą mocą” — ofiarą krzyżową. Obraz męki: dla człowieka Bóg dał sobie przebić ręce i obie nogi, a z boku popłynęła „święta krew” na zbawienie.
• Ponowne wezwanie do wiary, że „Jezu Kryst prawy” cierpiał za ludzi rany i przelał krew „za nas krześcijany”.
• Zapewnienie, że o grzeszną duszę sam Bóg ma pieczę, odbiera ją diabłu i przyjmuje do swego królestwa.

Zakończenie. Pieśń domyka ponowna prośba do Maryi-dziewicy, by wraz z wiernymi błagała swego syna, „króla niebieskiego”, o uchowanie „ode wszego złego”, oraz końcowa formuła: „Amen tako Bog daj, bychom szli szwyćcy w raj” — oby Bóg dał, byśmy wszyscy poszli do raju.

Wymowa

Utwór łączy modlitwę maryjną (wstawiennictwo Matki Bożej i Jana Chrzciciela) z wykładem prawd wiary o odkupieniu, męce i zmartwychwstaniu Chrystusa oraz zstąpieniu do otchłani. Naczelne motywy to: pośrednictwo Maryi, deesis (Chrystus między Maryją a Janem Chrzcicielem), zbawienie przez ofiarę krzyżową oraz dwoisty cel ludzkiej prośby — pomyślne życie doczesne i wieczne zbawienie. Pieśń jest świadectwem średniowiecznego teocentryzmu i zarazem najstarszym zabytkiem polskiej poezji.

Chcesz sprawdzić znajomość „Bogurodzicy” przed maturą? Przećwicz zadania maturalne z tej lektury na stronie matury-online.pl/zadania/polski/bogurodzica.