Boska Komedia (Piekło) — streszczenie szczegółowe

Pieśń I — Ciemny las, trzy zwierzęta, Wergiliusz

W połowie życia („w naszych dni połowie”) Dante schodzi z prostej drogi i budzi się zagubiony w ciemnym lesie — alegorii grzechu i moralnego błądzenia. U stóp góry rozświetlonej wschodzącym słońcem drogę zagradzają mu kolejno trzy zwierzęta: pantera (zmysłowość/lekkomyślność), lew (pycha) i wychudła wilczyca (chciwość), która spycha go z powrotem w mrok „gdzie milczy słońce”. Zjawia się cień Wergiliusza — rzymskiego poety z Mantui, autora „Eneidy” — którego Dante czci jako mistrza stylu. Wergiliusz przepowiada, że wilczycę kiedyś przepędzi tajemniczy Chart („między Feltro a Feltrem”), i proponuje, że poprowadzi go inną drogą — przez wieczne królestwo zmarłych. Dalej, ku niebu, powiedzie poetę godniejszy duch, bo on sam, jako poganin, nie ma tam wstępu. Dante przyjmuje przewodnictwo.

Pieśń II — Wahanie; Beatrycze i trzy święte niewiasty

Zapada noc. Dante waha się, czy godzien jest tej podróży — nie jest przecież ani Eneaszem, ani świętym Pawłem, którym dane było za życia oglądać zaświaty. Wergiliusz dodaje mu otuchy, wyjawiając, że przysłała go z nieba Beatrycze, zatroskana o błądzącego ukochanego. Ona zaś została poruszona przez łańcuch niebiańskiej litości trzech świętych niewiast: Najświętszej Panny („Pani pełna miłosierdzia”), świętej Łucji i samej Beatrycze. Umocniony świadomością, że troszczą się o niego „trzy niewiasty święte”, Dante odzyskuje odwagę i rusza za przewodnikiem.

Pieśń III — Brama piekła, przedpiekle, Charon

Wchodzą przez bramę piekła z napisem „Przeze mnie droga w gród łez niezliczonych… Wchodzący we mnie, zostawcie nadzieję!”. W przedsionku piekła pokutują obojętni i tchórze — ci, którzy przeżyli „bez hańby i chwały”, oraz aniołowie, co w buncie nie opowiedzieli się po żadnej stronie. Odrzuceni i przez niebo, i przez piekło, nadzy gonią bez końca wirującą chorągiew, kąsani przez owady i robactwo (wśród nich cień tego, „co zbłądził wielkim ustępstwem” — aluzja do papieża Celestyna V). Nad rzeką Acheron przewoźnik Charon przeprawia potępione dusze i odpędza żywego Dantego, lecz Wergiliusz go uspokaja. Trzęsienie ziemi i krwawa błyskawica — Dante traci przytomność.

Pieśń IV — Krąg I: Limbo (cnotliwi poganie)

Budzi się nad otchłanią. W pierwszym kręgu, Limbo, przebywają niechrzczeni i cnotliwi poganie — nie cierpią mąk, lecz wieczną, beznadziejną tęsknotę za niedostępnym dla nich Bogiem; tu mieszka i sam Wergiliusz. Wspomina, jak Chrystus zstąpił niegdyś do piekieł i wyprowadził dusze patriarchów (Adama, Abla, Noego, Mojżesza, Abrahama, Dawida i innych). Dante zostaje z honorem przyjęty do grona największych poetów — Homera, Horacego, Owidiusza i Lukana — jako szósty. W zamku otoczonym siedmioma murami widzi sławnych bohaterów i mędrców starożytności: Elektrę, Hektora, Eneasza, Cezara, Saladyna, a w gronie filozofów Arystotelesa („mistrza uczonych”), Sokratesa, Platona, Demokryta, Heraklita, Senekę, Euklidesa, Ptolemeusza, Awicennę i Awerroesa.

Pieśń V — Krąg II: grzesznicy z miłości (Francesca da Rimini)

U wejścia sędzia Minos owijając się ogonem wyznacza każdej duszy krąg potępienia. W drugim kręgu nieustanny wicher miota duszami tych, „co swe zmysłami ścieleśnili dusze” — uległych zmysłowej żądzy. Wergiliusz wskazuje Semiramidę, Dydonę, Kleopatrę, Helenę, Parysa, Achillesa i Tristana. Dante przyzywa parę unoszącą się lekko jak gołębie — to Francesca da Rimini i Paolo. Francesca opowiada, jak ich miłość zrodziła się podczas wspólnej lektury romansu o Lancelocie: w chwili gdy doszli do opisu pocałunku kochanków, pocałowali się i „więcej w tym dniu nie czytali” (książka była ich „Galeotą” — stręczycielem); zabił ich potem zdradzony mąż. Wzruszony do łez Dante mdleje.

Pieśń VI — Krąg III: żarłocy (Cerber, Ciacco)

W trzecim kręgu, pod lodowatym, cuchnącym deszczem ze śniegu i gradu, tarzają się w błocie potępieni za obżarstwo, szczekani przez trójgłowego Cerbera (Wergiliusz zatyka mu paszcze garściami błota). Florentczyk Ciacco rozpoznaje Dantego i prorokuje przyszłe waśnie Florencji: krwawe starcie stronnictw, wypędzenie Czarnych przez Białych, a potem upadek Białych za sprawą pewnego męża; „dwóch sprawiedliwych” nikt w mieście nie słucha, bo rządzą nim pycha, chciwość i zawiść. Wergiliusz wyjaśnia, że po Sądzie Ostatecznym cierpienie potępionych jeszcze się wzmoże.

Pieśń VII — Kręgi IV i V: skąpcy, marnotrawcy, gniewni (Fortuna, Styks)

Strzeże ich Plutus. W czwartym kręgu skąpcy i marnotrawcy (wśród nich duchowni, papieże, kardynałowie), tocząc głazy piersiami, ścierają się z dwóch stron, wykrzykując sobie nawzajem winy. Wergiliusz wykłada naukę o Fortunie — niebiańskiej szafarce ziemskich dóbr, która koleją przenosi bogactwa od narodu do narodu, niezależna od ludzkich zabiegów i niesłusznie znieważana. Schodzą nad bagno Styks, w którym gniewni szarpią się nawzajem zębami, a pod wodą duszą się pogrążeni w gnuśnym smutku, wzdychając tak, że woda się burzy.

Pieśń VIII — Flegiasz, Filippo Argenti, brama Dis

Wzdłuż Styksu przewoźnik Flegiasz przeprawia wędrowców łodzią; z błota wynurza się gniewny florentczyk Filippo Argenti, którego Dante z odrazą odtrąca (inne dusze go rozszarpują). Docierają pod rozżarzone mury miasta Dis, lecz upadłe anioły zatrzaskują bramę przed Wergiliuszem — mistrz, po raz pierwszy zmieszany, zapowiada nadejście niebiańskiej pomocy.

Pieśń IX — Furie, anioł, krąg VI (heretycy)

U bramy zjawiają się trzy Furie (Megera, Alekto, Tyzyfona), wzywające Meduzę, by zmieniła Dantego w kamień; Wergiliusz zasłania mu oczy. Z nieba zstępuje anioł, który suchą nogą przechodzi Styks i otwiera bramę samym dotknięciem laski, karcąc daremny opór piekła. W kręgu VI pokutują heretycy — leżą w rozżarzonych, otwartych grobach.

Pieśń X — Farinata i Cavalcante

Z grobu podnosi się dumny Farinata degli Uberti (wódz gibelinów), który rozmawia z Dantem o stronnictwach Florencji i przepowiada mu wygnanie. Przerywa im Cavalcante, ojciec poety Guida, pytający trwożnie o syna. Farinata wskazuje też cesarza Fryderyka II. Potępione dusze widzą przyszłość, lecz nie znają teraźniejszości.

Pieśń XI — budowa dolnego piekła

Przy grobie papieża Anastazego Wergiliusz wykłada strukturę dolnego piekła: niżej karani są winni gwałtu (przeciw bliźniemu, sobie i Bogu — krąg VII), a najgłębiej winni fałszu i zdrady (kręgi VIII i IX), bo oszustwo, właściwe tylko człowiekowi, najbardziej obraża Boga; tłumaczy też, czemu lichwa znieważa naturę i ludzką sztukę.

Pieśń XII — Krąg VII (1): gwałtownicy, centaury, Flegeton

Wejścia strzeże Minotaur; rwistym zboczem schodzą w krąg VII. Rzekę wrzącej krwi (Flegeton) patrolują centaury (Chiron, Nessus, Folus), przeszywając strzałami dusze gwałtowników i tyranów — wśród nich Aleksander, Dionizy, Ezzelino, Attyla. Nessus przeprawia Dantego na drugi brzeg.

Pieśń XIII — Krąg VII (2): samobójcy (Pier delle Vigne)

W ponurym lesie samobójców dusze są uwięzione w drzewach; gdy Dante łamie gałąź, pień broczy krwią i przemawia — to Pier delle Vigne, kanclerz Fryderyka II, doprowadzony do samobójstwa fałszywymi oskarżeniami zawistnych dworaków. Harpie żywią się liśćmi. Przez las pędzą ścigani przez czarne psy trwonicy majątku.

Pieśń XIV — Krąg VII (3): bluźniercy; Starzec kreteński

Na rozpalonym piasku, pod deszczem ognia, pokutują bluźniercy; wśród nich hardy Kapaneusz, urągający Bogu nawet w mękach. Wergiliusz opowiada alegorię Starca kreteńskiego — posągu z różnych kruszców, którego łzy spływają w głąb, tworząc piekielne rzeki (Acheron, Styks, Flegeton, a najniżej Kocyt).

Pieśń XV — sodomici; Brunetto Latini

Wśród sodomitów biegnących po piasku Dante spotyka swego dawnego nauczyciela Brunetta Latiniego, który z ojcowską czułością przepowiada mu wielką sławę, lecz i niewdzięczność oraz wygnanie ze strony Florentczyków („ślepego, zawistnego ludu”); poleca jego pamięci swoje dzieło.

Pieśń XVI — trzej florentczycy; sznur rzucony w przepaść

Trzej szlachetni florentczycy (Guidoguerra, Aldobrandi, Rusticucci) wypytują o losy ojczyzny; Dante ubolewa nad jej zepsuciem przez nuworyszy i pychę. Na znak Wergiliusza rzuca w przepaść swój sznur — sygnał, na który z głębi zaczyna się wynurzać jakiś potwór.

Pieśń XVII — Gerion; lichwiarze; zjazd do Kręgu VIII

To Gerion — uosobienie oszustwa: o twarzy uczciwego męża, wężowym, pstrym ciele i jadowitym jak u skorpiona ogonie. Na pobliskim piasku siedzą lichwiarze z herbowymi sakwami u szyi. Dante (przerażony jak Faeton i Ikar) zjeżdża z Wergiliuszem na grzbiecie Geriona w głąb, do kręgu VIII.

Pieśń XVIII — Krąg VIII: Złe Tłumoki (1–2)

Krąg VIII to Złe Tłumoki (Malebolge) — dziesięć kolistych jam. W pierwszej szatani biczują rajfurów i uwodzicieli (Wenedyk Caccianemico, a także Jazon, zwodziciel Hipsypili i Medei); w drugiej, w cuchnącym kale, tarzają się pochlebcy (Alessio Interminei, nierządnica Thais).

Pieśń XIX — Krąg VIII (3): symoniacy

W trzecim tłumoku symoniacy (handlujący świętością) tkwią głową w dół w skalnych dziurach, z płonącymi stopami. Papież Mikołaj III bierze Dantego za przybywającego Bonifacego VIII i przepowiada jeszcze gorszego Klemensa V. Dante gromko piętnuje chciwość papieży i upadek Kościoła, wywodząc zło z „darowizny Konstantyna”.

Pieśń XX — Krąg VIII (4): wróżbici

W czwartym tłumoku wróżbici i czarnoksiężnicy mają głowy wykręcone do tyłu i idą tyłem (kara za zuchwałe wpatrywanie się w przyszłość). Wśród nich Amfiaraus, Tejrezjasz, Aruns oraz wieszczka Manto — z jej imieniem Wergiliusz wiąże założenie rodzinnej Mantui; dalej Eurypil i Michał Szkot.

Pieśń XXI — Krąg VIII (5): przedajni i szatani

W piątym tłumoku przedajni (sprzedajni urzędnicy) gotują się w jeziorze wrzącej smoły, strzeżeni przez gromadę groteskowych, komicznie nazwanych diabłów (Złołapy/Malebranche). Wergiliusz wynegocjowuje przejście; diabły wyznaczają eskortę, bo pobliski most jest zerwany.

Pieśń XXII — hulanka szatanów

Komiczna „hulanka szatanów”: wyłowiony ze smoły Nawarczyk (Ciampolo) chytrym podstępem wymyka się diabłom z powrotem w smołę, a dwa szatany, kłócąc się w pogoni, same wpadają w gorącą topiel i muszą być stamtąd wyławiane.

Pieśń XXIII — Krąg VIII (6): obłudnicy; Kajfasz

Umykając rozwścieczonym diabłom, Wergiliusz zjeżdża z Dantem w dół do szóstego tłumoka, gdzie obłudnicy wloką się w pozłacanych z wierzchu, lecz ołowianych, miażdżących kapach (bolońscy „bracia weseli” Catalano i Loderingo); na ziemi, rozkrzyżowany trzema palami i deptany przez wszystkich, leży Kajfasz, który radził skazać Chrystusa.

Pieśń XXIV — Krąg VIII (7): złodzieje (Vanni Fucci)

Rozgniewany podstępem diabłów (most okazał się zerwany), Wergiliusz wyprowadza Dantego mozolną wspinaczką po gruzach, napominając, by dla sławy zwyciężał lenistwo. W siódmym tłumoku złodzieje biegną nago wśród mnóstwa wężów, z rękami skrępowanymi gadami; ukąszony Vanni Fucci z Pistoi spala się na popiół i odradza jak Feniks. Zawstydzony, przez zemstę przepowiada Dantemu klęskę stronnictwa Białych.

Pieśń XXV — przemiany złodziei

Bluźnierczy Vanni Fucci pokazuje Bogu „figę”; dopadają go węże i centaur Kakus. Dante opisuje niesamowite przemiany: węże i dusze złodziei (Agnello, Buoso) zlewają się i wymieniają postaciami — człowiek staje się gadem, a gad człowiekiem.

Pieśń XXVI — Krąg VIII (8): źli doradcy (Ulisses)

W ósmym tłumoku podstępni doradcy płoną, każdy spowity własnym płomieniem. W jednym, rozdwojonym ogniu cierpią Ulisses i Diomedes. Ulisses opowiada o swej ostatniej wyprawie: porwawszy towarzyszy żądzą poznania świata, przepłynął za Słupy Herkulesa ku niezamieszkanemu oceanowi, aż burza u stóp tajemniczej góry zatopiła jego łódź.

Pieśń XXVII — Guido da Montefeltro

Drugi płomień to Guido da Montefeltro, który dał Bonifacemu VIII zdradziecką radę („wiele obiecuj, a mało dotrzymaj”). Licząc na udzielone z góry rozgrzeszenie, po śmierci został jednak porwany przez czarnego cheruba — bo „nie można razem chcieć grzechu i żałować grzechu”.

Pieśń XXVIII — Krąg VIII (9): siejący niezgodę (Mahomet, Bertran de Born)

W dziewiątym tłumoku siejący niezgodę i rozłam są wciąż na nowo rozcinani mieczem szatana. Mahomet, rozpłatany od brody po brzuch, ukazuje wnętrzności; obok krwawi Ali. Są tu Pier da Medicina, bezjęzyczny Kurion i Mosca, a najstraszniej Bertran de Born, niosący własną odciętą głowę jak latarnię — kara za poróżnienie syna z ojcem.

Pieśń XXIX — Krąg VIII (10): fałszerze, alchemicy

Dante dostrzega ducha krewnego (Geri del Bello). W dziesiątym, ostatnim tłumoku gniją fałszerze: trędowaci alchemicy, do krwi drapiący strupy (Griffolino z Arezzo, Capocchio).

Pieśń XXX — fałszerze osób, monet i słów

Inni fałszerze: szaleńcy podszywający się pod innych (Gianni Schicchi, Myrra), obrzękły od puchliny fałszerz monety mistrz Adam oraz kłamca Sinon Grek. Dante z zaciekawieniem przysłuchuje się ich plugawej kłótni, aż gani go Wergiliusz, że słuchanie takich swarów zdradza pospolity umysł.

Pieśń XXXI — olbrzymi; zejście na dno

U brzegu studni wiodącej do ostatniego kręgu stoją olbrzymi: Nemrod, bełkoczący niezrozumiałą mową (sprawca pomieszania języków), i spętany łańcuchami Efialtes. Nieskrępowany Anteusz bierze obu wędrowców w dłonie i opuszcza ich na samo dno piekła.

Pieśń XXXII — Krąg IX: Kocyt (Kaina, Antenora)

Krąg IX to zamarznięte jezioro Kocyt, w którego lodzie tkwią zdrajcy: w strefie Kaina — zdrajcy krewnych (dwaj bracia z rodu Albertich), w Antenorze — zdrajcy ojczyzny. Dante kopie i targa za włosy Boccę degli Abati, zdrajcę spod Montaperti. Widzi też dwóch wmarzniętych, z których jeden zajadle ogryza czaszkę drugiego.

Pieśń XXXIII — Ugolino; Ptolomea

Ów potępieniec to hrabia Ugolino, opowiadający najstraszliwszą z piekielnych historii: zamknięty przez arcybiskupa Ruggieriego w wieży wraz z synami i wnukami, patrzył, jak jedno po drugim konają z głodu, i sam, oślepły z bólu, zmarł po nich — „głód był sroższy od żałości”. W strefie Ptolomea (zdrajcy gości) tkwią dusze, których ciała jeszcze żyją na ziemi, opanowane przez szatana — Frate Alberigo i Branca d'Oria.

Pieśń XXXIV — Lucyfer; powrót do gwiazd

W ostatnim kole, Judecce, wmarznięty po pierś tkwi Lucyfer (Dis) — trójgłowy potwór o nietoperzych skrzydłach, których wiew mrozi Kocyt; w trzech paszczach miażdży arcyzdrajców: Judasza, Brutusa i Kasjusza. Wergiliusz, niosąc Dantego, schodzi po kudłatym ciele szatana, mija środek ziemi (punkt, ku któremu ciążą wszystkie ciężary) i wspina się ku przeciwnej półkuli. Wąską jaskinią, idąc za szmerem strumyka, wędrowcy wychodzą wreszcie na powierzchnię — i znów „witaliśmy gwiazdy”.

Tu kończą się streszczone fragmenty — całe Piekło (34 pieśni). Pozostałe części Boskiej Komedii (Czyściec i Raj) nie wchodzą w zakres tego wyboru.

Chcesz sprawdzić znajomość „Boskiej Komedii” przed maturą? Przećwicz zadania maturalne z tej lektury na stronie matury-online.pl/zadania/polski/boska-komedia.