Gloria victis

„Gloria victis” Elizy Orzeszkowej to jedna z najpiękniejszych polskich nowel poświęconych powstaniu styczniowemu. Opublikowana w 1910 roku w zbiorze pod tym samym tytułem, powstała blisko pół wieku po wydarzeniach, które opisuje — a jednak zachowuje żar bezpośredniego świadectwa. Sama Orzeszkowa jako dwudziestoletnia kobieta pomagała powstańcom na Grodzieńszczyźnie, między innymi Romualdowi Trauguttowi, i tę osobistą pamięć przekuła w utwór o randze narodowego hołdu.

Nowela opowiada o leśnej bitwie i śmierci oddziału powstańczego, lecz jej najbardziej niezwykłą cechą jest sposób opowiadania: świadkami i narratorami wydarzeń są drzewa — dąb, świerk i brzoza — a słuchaczem wędrujący nad Polesiem wiatr. Dzięki tej baśniowej ramie Orzeszkowa unika martyrologicznego patosu i nadaje historii wymiar uniwersalny, niemal kosmiczny. Bohaterami są ludzie bezimienni: wątły uczony-przyrodnik „mały Tarłowski”, herkulesowy Jagmin i jego dowódca Traugutt — „człowiek świętego imienia”.

Tytuł, znaczący „chwała zwyciężonym”, jest świadomym odwróceniem starożytnej, okrutnej sentencji „vae victis” — „biada zwyciężonym”. W tym geście zawiera się cała idea utworu: klęska powstania nie jest hańbą, lecz ofiarą, z której — jak z ziarna rzuconego w ziemię — wyrosną przyszłe zwycięstwa. Na maturze „Gloria victis” jest lekturą kluczową dla omówienia apoteozy klęski, etosu powstańczego, funkcji przyrody jako świadka historii oraz specyfiki noweli pozytywistycznej podejmującej temat, który oficjalnie długo pozostawał zakazany.