Geneza „Konrada Wallenroda”

Czas i miejsce powstania

„Konrad Wallenrod" powstał w okresie przymusowego pobytu Adama Mickiewicza w Rosji (po procesie filomatów i filaretów został zesłany w głąb imperium). Utwór ukazał się drukiem w Petersburgu w 1828 roku, z dedykacją dla Bonawentury i Joanny Zaleskich (1827). To czas przed wybuchem powstania listopadowego, gdy wśród Polaków narastały nastroje konspiracyjne.

Podtytuł i temat historyczny

Pełny tytuł brzmi „Konrad Wallenrod. Powieść historyczna z dziejów litewskich i pruskich". Mickiewicz sięgnął po średniowieczne dzieje wojen Litwy z zakonem krzyżackim w XIV wieku. Akcja osadzona jest w realiach walki pogańskiej Litwy z potężnym państwem zakonnym, które od stu lat „brodziło we krwi pogaństwa północnego", podbiwszy już Prusów.

Cel ukryty: utwór ezopowy

Choć kostium jest historyczny, prawdziwym tematem utworu jest aktualne położenie Polski pod zaborami i pytanie o dopuszczalne metody walki z przemożnym wrogiem. To klasyczny przykład literatury ezopowej — mówienia o sprawach zakazanych przez cenzurę za pomocą maski historycznej. Stąd legenda, że utwór „przeszedł cenzurę carską", a mimo to rozpalał postawy spiskowe i patriotyczne.

Inspiracje literackie

Na kształt utworu wpłynęły:

- twórczość George'a Byrona — wzorzec bohatera bajronicznego (samotnego buntownika z tajemnicą) oraz gatunek powieści poetyckiej;

- myśl Machiavellego — motto o „lisie i lwie" wprowadzające problematykę celu uświęcającego środki;

- estetyka Friedricha Schillera — przywołana w przedmowie myśl, że „co ma ożyć w pieśni, zaginąć powinno w rzeczywistości" (przeszłość jako temat bezpieczny i poetycki);

- folklor i pieśń ludowa — eksponowane jako „arka przymierza" narodu (rola wajdeloty).

Przedmowa historyczna

Do utworu Mickiewicz dołączył przedmowę przedstawiającą dzieje narodu litewskiego: jego wzrost do potęgi za Olgierda i Witołda (od Bałtyku po Morze Czarne), a następnie stopniowe wchłonięcie przez wyższą cywilizację Słowian po unii z Polską — tak że mowa litewska zachowała się już tylko wśród pospólstwa. To uzasadnienie wyboru Litwy jako tematu „całkiem w przeszłości", a więc szczególnie nadającego się na materiał poetycki.

Znaczenie

„Konrad Wallenrod" stał się jednym z najważniejszych utworów polskiego romantyzmu przedlistopadowego, kształtującym wyobraźnię polityczną pokolenia. Wprowadził do języka pojęcie wallenrodyzmu i na trwałe związał poezję romantyczną z ideą walki narodowowyzwoleńczej.