„Lalka” - streszczenie krótkie w pigułce

Tom I

Powieść rozpoczyna się od zaprezentowania głównego bohatera – Stanisława Wokulskiego – którego historię pokrótce omawiają plotkujący o nim w jadłodajni mężczyźni. Czytelnik dowiaduje się od nich, że za młodu Wokulski pracował jako subiekt u Hopfera, następnie rozpoczął naukę w Szkole Przygotowawczej i Szkole Głównej, brał udział w powstaniu styczniowym, za co został zesłany na Syberię, po powrocie do Polski znalazł pracę w sklepie u Mincla, a następnie po śmierci Jana Mincla ożenił się z wdową po nim – Małgorzatą – i w ten sposób stał się właścicielem sklepu. Mężczyźni informują również, że Wokulski wyjechał na wojnę turecką, gdzie zajmuje dostawami dla wojska.

Kolejno poznajemy Ignacego Rzeckiego, który od wielu lat pracuje w sklepie Wokulskiego i jest jego najlepszym przyjacielem. Narrator opisuje go jako dziwaka, staroświeckiego starca i fanatycznego bonapartystę. Ignacy prowadzi schematyczne, jednostajne życie, w którym praca tuż obok Napoleona znajduje się na pierwszym miejscu w hierarchii wartości. W sklepie Wokulskiego, gdzie terminuje Rzecki, pracuje jeszcze trzech subiektów: Klejn, Lisiecki i Mraczewski.

Poglądy, myślenie i codzienność Ignacego Rzeckiego zostają przybliżone w prowadzonym przez niego „Pamiętniku starego subiekta”, w którym opisuje swoje życie. Ignacy wykazuje wielkie zamiłowanie do Napoleona Bonapartego i przypomina sobie młodość, w której ważną rolę odegrał ojciec. Rzecki wspomina czasy, kiedy sklep należał do Minclów, a on stawiał pierwsze kroki jako subiekt.

Wokulski powraca z wojny i udaje się do Ignacego Rzeckiego. Informuje go, że udało mu się dziesięciokrotnie zwiększyć majątek i dziś ma do dyspozycji ponad 250 tys. rubli, podczas gdy wyjeżdżał z kwotą zaledwie 30 tys. rubli. Choć na wojnie ryzykował życie, to dzięki bogatemu wspólnikowi – Suzinowi – stał się nieprzeciętnie majętnym człowiekiem. W rozmowie z Rzeckim Wokulski wypytuje o rodzinę Łęckich i wykazuje zainteresowanie panną Izabelą Łęcką.

Kolejne dwa rozdziały są obszernym opisem rodziny Łęckich i wyższych sfer, z których się wywodzą. Łęccy to przyzwyczajeni do życia w luksusach arystokraci, bywający na salonach, ale nieposiadający majątku. Cały dobytek rodziny utracił pan Tomasz – ojciec pięknej, ale żyjącej w nierealnym świecie i wychowanej na salonową lalkę Izabeli. Łęccy posiadają co prawda kamienicę, ale są tak zadłużeni, że zaplanowano jej licytację, aby pokryć należności. Od zbankrutowanej rodziny odsuwa się całe towarzystwo arystokratyczne, a od Izabeli odwracają się prawie wszyscy adoratorzy za wyjątkiem marszałka i barona. Oni są jednak na tyle starzy i odpychający, że nie zadowalają panny Łęckiej.

Tymczasem Stanisław Wokulski, który zakochał się w Izabeli od pierwszego wejrzenia, gdy zobaczył ją na widowni w teatrze, wykupuje długi Łęckich. W celu zbliżenia się do Izabeli Wokulski wspiera również finansowo fundusz dla sierot, poznaje rodzinę i bliskich Izabeli, a także proponuje panu Tomaszowi założenie spółki. Mimo że pan Tomasz wyraźnie chwali sobie Wokulskiego, to Izabela czuje do niego odrazę – przede wszystkim z powodu jego „kupiectwa” i niskiego pochodzenia. Panna Łęcka nie potrafi czuć sympatii do kogoś, kto jest „zwykłym kupcem galanteryjnym sprzedającym damskie portmonetki”. Kiedy Wokulski kupuje na licytacji serwis Izabeli, zaczyna ona słusznie podejrzewać, że to również on wykupił długi jej rodziny. Panna Łęcka przeczuwa, że Stanisław chce zdobyć jej względy, ale ona zapiera się, że nigdy w życiu nie ugnie się przed nim, bo po prostu nie potrafiłaby go pokochać.

W Wielką Środę Izabela jedzie sklepu Wokulskiego, aby stanąć z nim twarzą w twarz. Na jego oczach ostentacyjnie flirtuje z Mraczewskim, a jego samego traktuje chłodno i z dystansem. Po rozmowie z Izabelą Stanisława nachodzą wątpliwości, czy jest ona dla niego odpowiednią kobietą, ale szybko ustępują.

Wokulski idzie na samotny spacer po Powiślu, gdzie obserwuje panującą w tej dzielnicy skrajną biedę. Przez głowę przechodzą mu pesymistyczne myśli: czuje się samotny, nieszczęśliwie zakochany i odczuwa brak sensu życia. Nie wie, gdzie jest jego miejsce w społeczeństwie, nie potrafi odnaleźć się pośród ludzi, nachodzą go wspomnienia z przeszłości. Jedno jest jednak dla niego pewne: kocha pannę Izabelę i zrobi wszystko, aby zdobyć jej serce. To właśnie dla niej zaryzykował zdrowie i życie i wyjechał na wojnę, aby zdobyć majątek, co udało mu się dzięki Suzinowi. Ze wspomnień Wokulskiego wyłania się postać Michała Szumana – warszawskiego Żyda, który leczy za darmo, a większość czasu spędza na prowadzeniu badań naukowych nad ludzkimi włosami.

W trakcie spaceru po Powiślu Wokulski spotyka swojego dawnego pracownika – Wysockiego – któremu udziela pomocy finansowej i ponownie daje pracę. Po powrocie ze spaceru Wokulski wyrzuca z pracy Mraczewskiego za jego zachowanie w trakcie kłótni pomiędzy baronem i baronową Krzeszowskimi. Jego miejsce zajmuje nowy subiekt – pan Zięba.

W Wielką Sobotę Wokulski jedzie do kościoła, żeby spotkać się z kwestującą Izabelą, na której ręce składa hojny datek finansowy. Izabela szydzi z niego po angielsku, wiedząc, że na pewno nie rozumie jej słów. Na jej wyraźną prośbę Wokulski z powrotem zatrudnia Mraczewskiego. Wyszedłszy z kościoła, pomaga prostytutce Mariannie: ofiarowuje jej pieniądze i załatwia lokum, żądając przy tym, żeby w zamian nauczyła się szyć. Po powrocie do domu postanawia nauczyć się angielskiego, aby móc zawsze rozumieć, co mówi Izabela. W związku z tym wynajmuje nauczyciela i zaczyna pobierać regularne lekcje.

Kolejnego dnia, czyli w Wielkanoc Wokulski jedzie na przyjęcie do hrabiny Karolowej, gdzie poznaje szerokie grono arystokratów, wśród których jest prezesowa Zasławska. Wspomnienie o stryju Wokulskiego sprawia, że prezesowa zaczyna płakać ze wzruszenia, co wywołuje mały skandal wśród gości zgromadzonych na przyjęciu. Od opuszczenia balu powstrzymuje Wokulskiego książę, z którym wymienia kilka zdań o interesach. Chwilę później Stanisław idzie do pokoju prezesowej Zasławskiej, gdzie długo rozmawiają na osobności.

Rzecki w swoim „Pamiętniku starego subiekta” mówi, że Wokulski otworzył drugi sklep oraz z niewiadomych mu przyczyn nabył powóz wraz z koniem i furmanem. Następnie wspomina czasy Wiosny Ludów i powstania węgierskiego, w którym brał udział wraz z Augustem Katzem. Po powstaniu Katz odebrał sobie życia, a Rzecki tułał się po Europie. W 1851 roku Ignacego zamknięto w więzieniu w Zamościu, skąd po roku powrócił do Warszawy i ponownie znalazł zatrudnienie w sklepie u Mincla.

Wspomnienia Rzeckiego przerywają myśli o Wokulskim, który zachowuje się dziwnie i nieswojo – większość czasu spędza w gronie arystokratów i coraz rzadziej zagląda do sklepu. W międzyczasie Rzecki przedstawia młodego Henryka Szlangbuama, który jako żydowski subiekt w sklepie Wokulskiego jest szykanowany przez innych pracowników mimo tego, że bardzo stara się uzyskać akceptację ze strony polskiego społeczeństwa; w tym celu przyjął nawet polskie nazwisko i wziął udział w powstaniu styczniowym. Rozdział „Pamiętnika starego subiekta” kończy informacja o przyjęciu wyprawionym przez Wokulskiego z okazji otwarcia nowego sklepu, na którym bawiła się przede wszystkim arystokracja.

Wokulski zawiązuje spisek z panią Meliton, która za pieniądze wyjawia mu informacje na temat życia Łęckich i podpowiada, w jaki sposób wkupić się w łaski panny Izabeli. Dzięki niej Wokulski może chodzić do Łazienek wówczas, gdy spaceruje tam Izabela. Podczas rozmowy z księciem Stanisław zgadza się, aby wspólnymi siłami założyć spółkę handlową. Na sesji, na której spółka ma zostać założona, Wokulski przedstawia magnatom, arystokracji i szlachcie swój plan. Okazuje się na tyle przekonujący, że wielu z nich ofiarowuje mu swój majątek w nadziei na wysoką stopę zwrotu z inwestycji w spółkę.

Po sesji Wokulski poznaje Juliana Ochockiego – wynalazcę fascynującego się nauką, który jest kuzynem Izabeli. Obaj mężczyźni idą do Łazienek, gdzie spacerują i rozmawiają o kobietach oraz wspólnym zainteresowaniu, jakim jest nauka. Już po rozstaniu z Ochockim Wokulski myśli o samobójstwie, toteż gdy w nocy w Łazienkach zaczepiają go złodzieje, a on prosi ich, żeby go zabili, bandyci zaczynają uciekać, myśląc, że Wokulski to wariat.

Wokulski kupuje od baronowej Krzeszowskiej klacz wyścigową, która ma wziąć udział w zbliżającej się gonitwie. Przy transakcji zostaje oszukany na kwotę 200 rubli przez pośrednika baronowej – Maruszewicza. Wokulski zamierza nabyć wystawioną na sprzedaż kamienicę Łęckich za kwotę 90 tys. rubli, podczas gdy jej wartość wynosi 60 tys. rubli. Aby podczas licytacji sztucznie podbić jej cenę, Wokulski zawiązuje spisek ze swoim prawnikiem i starym Szlangbaumem.

W dzień wyścigu Izabela mocno kibicuje Wokulskiemu i wykazuje wobec niego serdeczność, bo gdyby wygrał, utarłby nosa nielubianej przez Łęckich baronowej Krzeszowskiej, która nie mogłaby się pogodzić z tym, że sprzedała zwycięską klacz. Po zwycięstwie swojej klacz Wokulski całą nagrodę przekazuje Izabeli. Zdenerwowany baron Krzeszowski wszczyna awantury w jej obecności, w związku z czym Wokulski wyzywa go na pojedynek, który odbywa się następnego dnia. Z pojedynku zwycięsko wychodzi Wokulski, którego kula wybija ząb baronowi.

Wokulskiego oszukuje Maruszewicz, który za pośrednictwem subtelnego szantażu wyłudza od niego pieniądze, podrabiając podpis barona Krzeszowskiego. Tymczasem inwestorzy, którzy powierzyli kapitał Wokulskiemu w nadziei, że pomnoży go w swojej spółce, chcą się wycofać, bo widzą, że Wokulski trwoni majątek na arystokratyczne zbytki. Dopiero list od pana Łęckiego, w którym czyta, że Izabela chce go bliżej poznać, odpędza od niego złe myśli i wprawia w stan prawdziwej euforii.

W oczach Izabeli Wokulski staje się coraz bardziej intrygujący i już nie tak bardzo odpychający jak dawniej. Nie zmienia to jednak faktu, że panna Łęcka pod żadnym pozorem nie jest w stanie go pokochać, bo przecież jest „zwykłym kupcem galanteryjnym” – ktoś taki mógłby być co najwyżej jej doradcą. Co prawda Izabela widzi, że dzięki Wokulskiemu jej rodzina stanęła na nogi pod względem finansowym i towarzyskim, ale nie zmienia to jego negatywnego obrazu w jej oczach. Izabela sentymentalnym uczuciem darzy natomiast włoskiego tragika – Rossiego – jednak jej miłość do niego nie ma szans na spełnienie.

Podczas obiadu u Łęckich Stanisław zachowuje się w sposób niekulturalny i niezgodny z etykietą. Jego pewność siebie podoba się Izabeli, lecz nie zmienia ogólnego, mało korzystnego wizerunku w jej oczach. Z kolei serdeczna rozmowa z Izabelą na osobności wprawia Stanisława w euforię i poczucie nieznanego wcześniej szczęścia.

Rozpromieniony radością Wokulski w przypływie szczęścia udziela pomocy finansowej inkasentowi Obermanowi, wynajmuje mieszkanie i znajduje pracę prostytutce Mariannie oraz chce spłacić długi barona Krzeszowskiego, ale ten go nie przyjmuje. Wieczorem w Łazienkach tylko we dwoje spacerują z Izabelą, która zwierza się Wokulskiemu ze swojej fascynacji skrzypkiem Rossim i żali się, że warszawska publiczność nie jest zdolna, aby docenić jego wielki talent. Chcąc uszczęśliwić Izabelę, Wokulski postanawia zorganizować głośny aplauz podczas kolejnego występu Rossiego.

Sztukę Rossiego, na której włoski skrzypek otrzymał wielkie brawa tylko dzięki Wokulskiemu, relacjonuje Rzecki w „Pamiętniku starego subiekta”. Cała sytuacja jest dla Ignacego tak dziwna, że nie potrafi uwierzyć, iż Stanisław mógłby ją zaaranżować tylko po to, aby spełnić zachcianki panny Łęckiej. Rzecki dowiaduje się, że Wokulski chce kupić kamienicę za kwotę znacznie wyższą aniżeli jej realna wartość. W sklepie Mraczewski opowiada o Helenie Stawskiej, której mąż musiał uciec zagranicę i do dziś nie wiadomo, gdzie się podziewa. W efekcie pani Helena sama utrzymuje siebie i córkę. Mraczewski wyjawia również, że Wokulski nie chce jechać z Suzinem do Paryża, gdzie mógłby robić duże interesy i zarobić wiele tysięcy rubli, choć sam przecież już niedługo planuje podróż do Paryża z Łęckimi.

Rzecki idzie na licytację, którą w imieniu Wokulskiego ku rozczarowaniu baronowej Krzeszowskiej wygrywa stary Szlangbaum. Ignacy tym samym przekonuje się, że Wokulski rzeczywiście mógł dokonać tak szalonej i nierozważnej inwestycji, jaką jest zakup za 90 tys. rubli kamienicy wartej 60 tys. rubli, tylko po to, żeby zbliżyć się do Izabeli. Rzecki za sprawą listu od niej do Wokulskiego zyskuje pełne przekonanie, że dziwne zachowanie Stacha i szereg jego szalonych decyzji życiowych to efekt jego ślepej miłości do panny Łęckiej. W rozmowie z Rzeckim Wokulski daje do zrozumienia, że to, co się dla niego liczy, to jedynie panna Izabela – nic innego nie ma znaczenia.

Do mieszkania Wokulskiego wchodzi Tomasz Łęcki, po czym Rzecki je opuszcza. Pan Tomasz smuci się, że kamienicę kupiono „tylko” za 90 tys. rubli i przeklina tego, kto stoi za Szlangbaumem, nie mając świadomości, że jest to Wokulski. W odpowiedzi Wokulski obiecuje Łęckiemu jeszcze większe (w praktyce niemożliwe do zrealizowania) zyski ze spółki.

W oczach Izabeli wizerunek Wokulskiego nieco się poprawił, lecz mimo to nie chce ona się zgodzić na propozycję ojca, aby Stanisław został opiekunem jej majątku. Do Łęckich przychodzą Żydzi, którzy żądają zwrotu należnych im długów. Jedyną nadzieją na finansową stabilizację dla Łęckich staje się Wokulski. W międzyczasie do Warszawy przyjeżdża kuzyn Izabeli – Kazimierz Starski – wobec którego Izabela ma plany matrymonialne.

Za sprawą listu od baronowej Krzeszowskiej Izabela dowiaduje się, że to Wokulski nabył kamienicę należącą do jej rodziny. Wywołuje to w niej uczucie wściekłości – jej arystokratyczna duma nie jest w stanie zaakceptować, że „kupiec galanteryjny” ma czelność okazywać jej łaskę. Mimo tej niechęci Izabela prosi Wokulskiego, aby spłacił długi ojca, po które ponownie przyszli się upomnieć Żydzi. W rozmowie z Wokulskim Izabela wyjawia, że wie, iż to on kupił kamienicę, co wywołuje w nim konsternację. Rozmowę przerywa Starski, z którym po chwili panna Łęcka zaczyna ostentacyjnie flirtować na oczach Stanisława i kpić z niego po angielsku.

Zasmucony Wokulski wychodzi i postanawia jeszcze tego samego dnia pojechać do Paryża.

Tom II

Rzecki zastanawia się, dlaczego Wokulski pojechał do Paryża. Rozmawia o Stachu z doktorem Szumanem i dochodzi do wniosku, że to wszystko przez nieszczęśliwą miłość do Izabeli. W swoim pamiętniku Rzecki wspomina, że kiedy poznał Wokulskiego, był on wielkim pasjonatem naukowym, który pracował w winiarni u Hopfera. Ignacy opisuje młodość Stacha – jego przygodę z edukacją, problemy finansowe ojca i udział w powstaniu styczniowym.

Ignacy przypomina, że po powrocie ze zsyłki na Syberię, dokąd wywieziono Stacha za udział w powstaniu styczniowym, udzielił mu pomocy i załatwił pracę u Mincla. Wokulski nie potrafił bowiem znaleźć żadnego zatrudnienia, bo społeczeństwo nie zaakceptowało go ani jako naukowca, ani jako kupca. Rzecki opisuje nieudane małżeństwo Stacha z Minclową, podkreśla jego pracowitość i gospodarność oraz podsumowuje, że z powodu miłości do Izabeli Wokulski jest obecnie kimś zupełnie innym niż dawniej.

Na prośbę Wokulskiego Ignacy opiekuje się kamienicą kupioną po Łęckich. Podczas pierwszej wizyty w kamienicy poznaje zarządcę Wirskiego, z którym szybko odnajduje wspólną pasję, jaką jest udział w powstaniu węgierskim. Poza Wirskim w kamienicy żyją studenci niepłacący czynszu, baronowa Krzeszowska, która nie może pogodzić się ze śmiercią córki, zniewieściały Maruszewicz oraz młoda kobieta – Helena Stawska wraz z córką i teściową. Zachwycony Heleną Ignacy wpada na pomysł, aby zeswatać ją z Wokulskim.

Nieszczęśliwy Wokulski przyjeżdża do Paryża, gdzie reprezentuje w interesach Suzina, za co ma zarobić 50 tys. rubli. Choć stolica Francji wywiera na Wokulskim ogromne wrażenie, to nie może zapomnieć o Izabeli. Mimo że pije dużo alkoholu, gra w karty i zwiedza Paryż, myśli o pannie Łęckiej nie dają mu spokoju.

W Paryżu Wokulski poznaje profesora Geista, który uchodzi za wariata, lecz chwali się, że wymyślił metal lżejszy od powietrza i potrafi zmienić ciężar gatunkowy ciał. Geist pokazuje Stachowi swoje odkrycia, co rozbudza w nim młodzieńczą pasję naukową. Na prośbę Rzeckiego Wokulski spotyka się z pewną baronową, której daje pieniądze, aby uzyskać informacje o zaginionym mężu Helen Stawskiej. Stanisław zamierza zostać w Paryżu i przyłączyć się do profesora Geista, ale otrzymuje list od prezesowej Zasławskiej, która prosi go o powrót do Warszawy i pogodzenie się z Izabelą. Bez chwili namysłu Stanisław udaje się na pociąg i jedzie do Warszawy.

Już w Warszawie Wokulski dostaje kolejny list od prezesowej. Tym razem z prośbą o przyjazd do jej majątku w Zasławku, gdzie mógłby pobyć przez dłuższy czas. W trakcie podróży do Zasławka Stanisław poznaje w pociągu barona Dalskiego, na zabój zakochanego w swojej narzeczonej – Ewelinie Janockiej. Z pociągu baron i Wokulski przesiadają się do powozu. W pewnym momencie mężczyźni zauważają drugi powóz, w który jadą Julian Ochocki, Ewelina Janocka, Kazimierz Starski, wdowa Wąsowska i Felicja Janowska. Całe towarzystwo wsiada do jednego powozu i dojeżdża do majątku prezesowej.

Już w Zasławku Wokulski bliżej integruje się z towarzystwem i poznaje wszystkich gości. Dobre wrażenie robią na nim Ochocki i prezesowa Zasławska. Z kolei baron to człowiek naiwny i zaślepiony miłością do narzeczonej, która go zdradza, zaś Starski to bawidamek i cynik flirtujący z narzeczoną barona, która jest podobna do niego. Kolejnego dnia Wokulski jedzie na konną przejażdżkę z panią Wąsowską, która wyraźnie go podrywa, ale on nie odwzajemnia jej flirtu.

Do Zasławka przyjeżdża Izabela Łęcka, która przestała się interesować Kazimierzem Starskim, bo dowiedziała się, że nie otrzyma od prezesowej żadnego spadku. Z kolei baron Dalski przestał być nią zainteresowany, bo zakochał się w Ewelinie Janockiej. Wśród konkurentów panny Izabeli pozostali wobec tego jedynie marszałek i Wokulski. Na wieczornym spacerze Izabela przeprasza Stacha za zachowanie sprzed wyjazdu do Paryża.

Stanisław regularnie spaceruje z Izabelą po zasławskim lesie i mocno się do niej zbliża. Jego marzenia się spełniają, a on czuje się szczęśliwy jak nigdy. Jest tak zaślepiony, że nie zwraca nawet uwagi na jawny flirt Izabeli ze Starskim. Podczas wizyty w Zasławiu, gdzie na górze zamkowej na prośbę prezesowej Zasławskiej ma zostać wyryty napis ku pamięci jego stryja Wokulskiego, Stanisław poznaje miejscowego kowala – Węgiełka – i załatwia mu pracę w Warszawie. Na górze zamkowej wyznaje Izabeli miłość, jednak ona nie przyjmuje ani też nie odrzuca jego uczuć i cały czas trzyma go w niepewności.

Choć rozmowy z prezesową, baronem Dalskim i panną Wąsowską zasiewają w Wokulskim ziarno niepewności co do Izabeli, to w imię miłości do niej decyduje się sprzedać kamienicę i sklep. Jest bowiem przekonany, że tylko w ten sposób przestanie być „kupcem galanteryjnym”, którym Izabela pogardza. Przed wyjazdem z Zasławka Wokulski rozmawia jeszcze z Ochockim i udaje się do Zasławia, aby sprawdzić wyryty na górze zamkowej napis oraz zabrać Węgiełka do Warszawy.

Rzecki w swoim pamiętniku przypomina o sprawie sądowej, której Helenie Stawskiej wytoczyła baronowa Krzeszowska za domniemane złodziejstwo lalki z jej mieszkania. W samej pani Helenie Rzecki jest tak zauroczony, że regularnie u niej bywa i zapoznaje ją z Wokulskim, aby ich ze sobą zeswatać. W międzyczasie Stanisław odrzuca złożoną przez baronową Krzeszowską propozycję sprzedaży kamienicy za 95 tys. rubli.

Helena Stawska opowiada Rzeckiemu o dziwactwach baronowej Krzeszowskiej, u której pracowała. Baronowa żyje śmiercią ukochanej córki i nie potrafi powrócić do normalności. Wokulski w końcu ulega i sprzedaje baronowej kamienicę za kwotę 100 tys. rubli. Nie mogą mu tego wybaczyć lokatorzy nienawidzący nowej właścicielki, którym podwyższa czynsze i wypowiada mieszkania. Baronowa wytacza proces Helenie Stawskiej za kradzież lalki, choć w rzeczywistości pani Helena jej nie ukradła.

Aby pomóc biednej kobiecie, Wokulski zapewnia jej dobrze płatną pracę w sklepie u Milerowej i znajduje mieszkanie. W trakcie rozprawy wychodzi na jaw, że baronowa Krzeszowska niesłusznie oskarżyła Helenę Stawską o kradzież lalki. W istocie lalka została bowiem zepsuta przez służącą.

Rzecki mówi o zmianach w relacjach pomiędzy subiektami pracującymi w sklepie. Chodzi o to, że Szlangbaum zyskuje coraz większy szacunek i nikt mu już nie dokucza jak wcześniej, podczas gdy on jest nadspodziewanie arogancki. W restauracji Rzecki dowiaduje się, że Szlangbaum ma kupić sklep od Wokulskiego i zapewne stąd wynikają zmiany w relacjach pomiędzy subiektami. Szuman potwierdza Rzeckiemu plotki o sprzedaży sklepu i wyjawia, że Wokulski robi to wyłącznie z miłości do Izabeli.

W rozmowie z Wokulskim Rzecki dostaje potwierdzenie z pierwszej ręki, że sklep przejdzie we władanie Szlangbauma. Zamiast na bal do księcia, gdzie będzie Izabela, Wokulski udaje się wraz z Rzeckim do Heleny Stawskiej, z którą spędza bardzo miły wieczór. Po opuszczeniu mieszkania Stawskiej Stanisław jedzie na przyjęcie do księcia, ale nie wchodzi do środka, tylko z daleka obserwuje zabawę. Rzecki powraca do Stawskich, gdzie z teściową pani Heleny zawiązuje spisek mający na celu zeswatanie Stanisława i Heleny.

Dzięki Wokulskiemu rodzina Łęckich staje na nogi nie tylko pod względem finansowym, ale również towarzyskim. Za sprawą znajomości z Wokulskim ich dom jest znowu odwiedzany przez licznych gości i konkurentów Izabeli. Każdy jej poleca i zachwala Stacha, w efekcie czego postanawia za niego wyjść, mimo że go nie kocha. Decyduje się zostać jego żoną w głównej mierze ze względu na presję wywieraną na niej przez rodzinę i najbliższych, jak również z uwagi na jego majątek.

Panna Izabela cały czas wykazuje wobec Stanisława daleko idąca oziębłość. Nieodwzajemnione uczucie i niepewność sprawiają, że Wokulski szuka pocieszenia u Heleny Stawskiej. Co prawda widują się często, ale nawet pomimo uczucia pani Stawskiej i żywego zainteresowania ze strony Wokulskiego nie jest im dane być razem. Wszystko psuje beznadziejna miłość Stacha do Izabeli.

Szuman w rozmowie z Rzeckim zdradza, że chce zerwać z badaniami naukowymi i zająć się zarabianiem pieniędzy. Ponadto krytykuje Wokulskiego i nazywa go romantykiem oraz porusza temat szybko rosnącej przewagi Żydów w słabym polskim handlu. Wokulskiego odwiedza Węgiełek, któremu daje 500 rubli na prezent z okazji ślubu z prostytutką Marianną – tą samej, której wcześniej pomógł Wokulski.

Tymczasem panna Łęcka bawi się na salonach i flirtuje ze skrzypkiem Molinarim, co wpędza Wokulskiego w załamanie. Smutki leczy u Heleny Stawskiej, z którą przegaduje całe wieczory. Rozmowa z panią Wąsowską przekonuje Stanisława, że flirt Izabeli z Molinarim był tylko błahostką, w efekcie czego Stanisław przeprasza Izabelę i oświadcza się jej oficjalnie, a ona przyjmuje jego oświadczyny.

Na wieść o zaręczynach Helena Stawska postanawia opuścić Warszawę. Okazało się, że jej mąż ponoć żyje i ukrywa się w Afryce. Tymczasem państwo Krzeszowscy godzą się – baron wraca do baronowej, a ona przerywa wszystkie sprawy sądowe, które założyła lokatorom kamienicy. Złodziejstwo Maruszewicza, który oszukał Wokulskiego podczas sprzedaży klacz i wyłudził pieniądze na nazwisko barona, zostają odkryte, jednak Stanisław nie wytacza mu procesu.

Wokulski odstępuje od prowadzenia sklepu, żeby zadowolić Izabelę. W międzyczasie daje premie subiektom, wyprawia wesele Węgiełkowi i chrzci dziecko Wysockiego. Izabela kokietuje innych mężczyzn, ale zakochany Wokulski nie zauważa tego. Przychodzi informacja o śmierci prezesowej Zasławskiej.

Tomasz Łęcki, Izabela, Stanisław i Kazimierz Starski jadą do Krakowa odebrać spadek po chorej ciotce Hortensji. W pociągu Kazimierz i Izabela otwarcie ze sobą flirtują po angielsku w przekonaniu, że Wokulski nie rozumie ich słów. Dzięki nauce angielskiego rozumie jednak wszystko, dlatego zdenerwowany, wybiega z pociągu i daje Starskiemu oraz Izabeli do zrozumienia, że przejrzał ich zamiary.

Na stacji w Skierniewicach Wokulski decyduje się popełnić samobójstwo i kładzie się na torach, tuż pod nadjeżdżający pociąg. W ostatniej chwili ratuje go jednak dróżnik Wysocki, któremu ofiarowuje pieniądze i prosi o dyskrecję.

Rzecki, który znajduje się w złym stanie zdrowia, opisuje w swoim pamiętniku sytuację polityczną. Mówi również o tym, że sklep po sprzedaży Szlangbaumowi źle funkcjonuje, a on jakoś sobie radzi finansowo wyłącznie dzięki spadkowi, jaki ofiarował mu Wokulski. Stary subiekt ma sentymentalny nastrój, nachodzą go wspomnienia i pomysły o wyjeździe na Węgry.

Z kolei Wokulski po przedwczesnym przyjeździe z Krakowa odciął się od wszystkich i nie pokazuje się publicznie. Rzecki w końcu ostatecznie postanawia wyjechać z Warszawy, ale w ostatniej chwili jednak zmienia swoją decyzję, stwierdzając, że nie umie opuścić swojego domu. Wokulski całe dnie leży w łóżku i zaprzestaje jakiejkolwiek aktywności. Nie ma na nic ochoty, nic go nie cieszy i nie pasjonuje.

Z Paryża przychodzi list z informacją, że mąż Heleny Stawskiej jednak nie żyje. Klejn i studenci, którzy nie płacili czynszu i zostali wyrzuceni z kamienicy po Łęckich, zniknęli po aresztowaniu za awanturowanie się. Wokulski odrzuca pomysł Rzeckiego, aby ożenić się z Heleną Stawską. Pomimo wielu usilnych próśb ze strony otoczenia porzuca również spółkę handlującą ze wschodem, która przechodzi w ręce Szlangbauma.

Baron Dalski, dowiedziawszy się, że Ewelina Janocka go zdradza i wyszła za niego za mąż tylko z uwagi na jego majątek, decyduje się z nią rozstać. Z kolei Starski, który nie otrzymał w spadku od prezesowej Zasławskiej tylu pieniędzy, ilu oczekiwał, opuścił Polskę z powodu długu, który urósł do kwoty 100 tys. rubli.

Rozmowa z Ochocki o wynalazkach sprawia, że w Wokulskiego wstępuje energia i chęć zgłębiania tajemnic naukowych. Szybko jednak ustępuje i niezagojona po Izabeli rana znowu daje o sobie znać. Wokulski jest tak załamany i pozbawiony nadziei, że nawet skrucha Izabeli, o której mówi pani Wąsowska, nie dodaje mu otuchy.

Wokulski przestaje kochać Izabelę i ofiarowuje Ochockiemu wsparcie finansowe na wyjazd zagranicę. Tymczasem Izabela przyjmuje oświadczyny marszałka i dostaje w spadku po ciotce Hortensji 60 tys. rubli. Mimo to jest nieszczęśliwa i czuje się samotna. Wokulski odwiedza Rzeckiego, z którym jest coraz gorzej. Stanisław informuje przyjaciela, że jedzie do Moskwy, choć sam nie wie po co. Jeszcze tego samego dnia Wokulski opuszcza Warszawę i słuch po nim ginie. Jego cały majątek przechodzi w ręce Szlangbauma.

Rzecki, którego stan zdrowia coraz mocniej się pogarsza, pisze w „Pamiętniku starego subiekta” o śmierci Ludwika Napoleona, ale polityka już go nie pasjonuje jak dawniej. Po Klejnie zaginął słuch, Lisiecki wyjechał zagranicę, a Helena Stawska w Częstochowie formalizuje swój związek z Mraczewskim. Wokulski po wyjeździe nie pisze listów i nie wiadomo, co się z nim dzieje – nikt nie wie, czy żyje ani gdzie się podziewa.

Rzecki jest tak słaby, że nie może chodzić, dlatego ajent Szprot i radca Węgrowicz przychodzą do niego z piwem i plotkują, że Wokulski zbankrutował. Wyrzuca ich doktor Szuman, który opiekuje się Rzeckim, a następnie zaczyna krytykować Wokulskiego za jego romantyzm. Daje się słyszeć plotki, że Wokulski wyjechał do Odessy lub w podróż po świecie, ale są to niepotwierdzone informacje.

Z kolei marszałek zrywa zaręczyny z Izabelą, bo miała kochanka, który także ją porzucił. Pan Tomasz Łęcki, który od dłuższego czasu czuł się źle, umiera. Szuman odwiedza Rzeckiego z informacją, że Wokulski nabył materiały wybuchowe i widziano go w lesie w Zasławku. Tymczasem testament Wokulskiego zostaje upubliczniony. Największa kwota przypada Ochockiemu (140 tys. rubli), Rzeckiemu (25 tys.) i Helenie Stawskiej (20 tys.); pozostałe 5 tys. rubli zostaje rozdane ubogim. Węgiełek przesyła Rzeckiemu list, w którym informuje, że w Zasławiu na górze zamkowej był wybuch, jednak żadnych zwłok nie odnaleziono, co może wskazywać, że Wokulski jednak nie popełnił samobójstwa, a tylko wysadził w powietrze miejsce, które przypominało mu o Izabeli.

Rzecki umiera podczas pisania listu do Heleny Stawskiej, co kończy powieść.