Charakterystyka Tomasza Judyma

Pochodzenie i droga awansu

Tomasz Judym to główny bohater powieści — młody lekarz, syn ubogiego szewca-pijaka z warszawskiej ulicy Ciepłej. Wychowywała go ciotka, dawna utrzymanka, traktując jak popychadło: sypiał w przedpokoju, znosił bicie, głód i upokorzenia, chodził w jej rozklapanych pantoflach. Mimo to wyrwał się z nędzy, zdobył wykształcenie i ukończył studia medyczne, a chirurgię doskonalił w Paryżu. Ten awans społeczny naznaczył go jednak na całe życie — Judym nosi w sobie „dwie substancje": szewskiego syna i aspiranta do „towarzystwa".

Człowiek rozdarty i naznaczony pochodzeniem

Judym odczuwa nieustanny kompleks plebejskiego pochodzenia, a zarazem dumę z niego. Hardo, „z kłującą satysfakcją", wyznaje paniom w Luwrze, że pochodzi z Ciepłej ulicy. Targają nim sprzeczne uczucia: „drapieżna zazdrość plebejusza" wobec bogatych (powozy, wydelikacone kobiety, beztroski Karbowski) i pogarda dla własnego środowiska. To bohater wewnętrznie rozdarty — między światem nędzy, z którego wyszedł, a światem kultury, do którego aspiruje.

Idealista i społecznik

Najważniejszą cechą Judyma jest bezkompromisowy idealizm społeczny. Czuje się zobowiązany „spłacić dług" swojej klasie — oddać biednym to, co sam od życia wziął. Wierzy, że lekarz powinien zwalczać nie tylko skutki, lecz przyczyny chorób biedoty: nędzę, brud, złe warunki mieszkaniowe. Tę ideę głosi w odczycie o higienie (za co zostaje wyśmiany), realizuje, podźwigając szpital w Cisach i lecząc najuboższych, i broni jej, gdy domaga się osuszenia malarycznych czworaków.

Porywczość i bezkompromisowość

Judym bywa gwałtowny i nieugięty, co rujnuje jego karierę. Wrzuca administratora Krzywosąda do szlamu, gdy ten zatruwa rzekę, z której piją wsie. Nie umie iść na kompromisy ani „pójść ręka w rękę" z wpływowymi „starcami". Jego szlachetny upór czyni go skutecznym w działaniu, ale samotnym i bezbronnym wobec układów.

Tragizm: rezygnacja ze szczęścia

Kulminacją charakterystyki jest finałowa rezygnacja z miłości Joasi. Judym kocha ją, lecz uznaje, że nie ma prawa do żony, domu i prywatnego szczęścia, dopóki istnieje krzywda: „muszę to oddać, com wziął" — ten „dług przeklęty". Boi się, że rodzina obudzi w nim „dorobkiewicza" i odciągnie od misji, dlatego wybiera samotność: „muszę być sam jeden". To czyni go bohaterem tragicznym — skazanym na duchową bezdomność w imię idei. Symbolem jego rozdarcia (między miłością a posłannictwem) staje się finałowa rozdarta sosna.

Ocena postaci

Judym to typ inteligenta-społecznika epoki Młodej Polski, spadkobierca pozytywistycznej pracy u podstaw, lecz w wersji skrajnej, ofiarniczej. Budzi podziw szlachetnością i bezinteresownością, ale i wątpliwości: jego ofiara jest tyleż heroiczna, co być może niepotrzebnie okrutna wobec Joasi i wobec samego siebie. Pozostaje jedną z najbardziej dyskutowanych postaci polskiej literatury.