Motywy literackie w „Ludziach bezdomnych”

Motyw bezdomności

Tytułowy i najważniejszy motyw utworu. Bezdomność występuje w sensie dosłownym (nędzarze bez dachu nad głową, tułacze, rodzina Wiktora, robotnicy z suteren i czworaków) oraz metaforycznym (duchowa samotność jednostek pozbawionych miejsca w świecie — Judym i Joasia jako osierocone „gniazda człowiecze"). Bezdomność jest też świadomym wyborem Judyma, który dla idei rezygnuje z domu i rodziny.

Motyw pracy i służby społecznej

Powieść jest apoteozą pracy dla innych — kontynuacją pozytywistycznej pracy u podstaw i pracy organicznej w wydaniu młodopolskim. Judym chce „oddać, com wziął", leczyć biedotę i zwalczać przyczyny nędzy; Joasia marzy o wspólnym szpitalu; M. Les (Leszczykowski) głosi etos nieustannego wysiłku („forward!", przeciw polskiemu „kismetowi"). Praca bywa też „zgubną pasją", która pochłania Judyma bez reszty.

Motyw krzywdy społecznej i nędzy

Żeromski daje drastyczny, realistyczny obraz krzywdy ludzi biednych: warszawskie sutereny i getto, fabryka cygar (wyniszczająca praca bratowej), czworaki z malarią, kopalnie i huty Zagłębia, nędzne osiedla robotnicze. Symbolem tej krzywdy jest obraz „Rybak". Problem społeczny — przepaść między bogatymi a wyzyskiwanymi — jest osią ideową powieści.

Motyw miłości

Miłość Judyma i Joasi to uczucie głębokie, czyste, lecz tragiczne — skazane na klęskę przez wybór bohatera. Obok niej występuje zmysłowa fascynacja Judyma Natalią (ustępująca dojrzałemu uczuciu do Joasi) oraz namiętna, niszcząca miłość Natalii do hochsztaplera Karbowskiego. Miłość zostaje przeciwstawiona idei — i przegrywa z poczuciem obowiązku.

Motyw inteligenta i jednostki wobec społeczeństwa

Judym to typ inteligenta-społecznika w konflikcie z otoczeniem: ze środowiskiem lekarskim (wyśmiany odczyt), z „starcami" z Cisów broniącymi własnych interesów, z całym układem opartym na krzywdzie. Jednostka szlachetna okazuje się samotna i bezsilna wobec systemu.

Motyw cierpienia i śmierci

Powieść przepełniają obrazy cierpienia i śmierci: umierająca na suchoty matka Olesia, samobójstwo Korzeckiego (motyw „Dajmoniona", lęku przed śmiercią), choroby dzieci. Cierpienie jest tu nieusuwalnym tłem ludzkiej egzystencji.

Motyw natury

Natura u Żeromskiego jest nastrojowa i współgrająca z przeżyciami bohaterów (impresjonistyczne opisy parku, jesieni, budzącej się wiosny) — od symbolicznej Wenus „w życiu bezgrzesznej przyrody" po finałową rozdartą sosnę i zniszczony, „martwy" krajobraz Zagłębia.

Motyw ofiary i posłannictwa

Judym składa ofiarę z własnego szczęścia w imię posłannictwa wobec krzywdzonych. To motyw ofiarniczy, niemal religijny (rybak „podobny do Pana Jezusa", „płacz przed obliczem Boga"), nadający losowi bohatera wymiar tragicznego heroizmu.