Charakterystyka Eugeniusza de Rastignac (z cytatami)

Kim jest Eugeniusz de Rastignac

Eugeniusz de Rastignac to drugi — obok tytułowego Goriota — główny bohater powieści i jej właściwy bohater dynamiczny. To młody, przystojny szlachcic z ubogiej, wielodzietnej rodziny spod Angoulême, który przybywa do Paryża na studia prawnicze. W ciągu powieści przechodzi inicjację — drogę od prowincjonalnej niewinności i szlachetnych ideałów do cynicznej gotowości podbicia świata. Rastignac jest jednym z najsłynniejszych „młodych ludzi z prowincji” w literaturze i postacią powracającą w wielu utworach „Komedii ludzkiej”.

Punkt wyjścia — ambicja i uczciwe ideały

Na początku Rastignac to zdolny, wrażliwy młodzieniec, świadomy, że na nim opiera się nadzieja całej ubogiej rodziny, która odmawia sobie wszystkiego, by go utrzymać. Zetknięcie z paryskim przepychem budzi w nim ambicję i zazdrość, ale początkowo postanawia zawdzięczać wszystko własnej pracy i zasłudze. Szybko jednak pojmuje, że w Paryżu o karierze decydują kobiety, koneksje i pieniądz, a nie sama praca. Jego wejście w świat jest zarazem serią upokorzeń (przychodzi piechotą, zabłocony, wyśmiany przez służbę) i fascynacji.

„Szkoła życia” — trzej nauczyciele

Edukację Rastignaca kształtują trzy postacie, wykładające mu różne warianty tej samej, cynicznej prawdy o świecie:

• Wicehrabina de Beauséant — uczy go chłodnej kalkulacji i traktowania ludzi jak narzędzi kariery:

Niech mężczyźni i kobiety będą w oczach pana końmi pocztowymi, które mogą sobie padać na każdej stacji, byle byś pan doścignął szczyt swych pragnień.

• Vautrin — brutalnie odsłania mu mechanizmy społecznej dżungli i kusi zbrodniczą drogą do fortuny, głosząc, że w świecie liczy się tylko siła i determinacja:

Trzeba wpaść w tłum ludzi jak kula armatnia lub wśliznąć się cicho [jak zaraza].

• Ojciec Goriot — uczy go, na własnym przykładzie, czym jest bezinteresowna miłość i do jakiej klęski prowadzi ona w świecie rządzonym przez interes.

Rastignac sam nazywa te trzy drogi „Posłuszeństwem, Walką i Buntem” (Rodzina, Świat i Vautrin) i długo nie ma odwagi wybrać.

Rozdarcie moralne

Siłą postaci jest jej wewnętrzne rozdarcie. Rastignac nie jest z gruntu zepsuty — ma sumienie, wzruszają go ofiary matki i sióstr, których oszczędności przyjmuje z wyrzutem, że posłużą mu jako „stopnie” do kariery. Poznawszy paryski zbytek, przyznaje jednak rację cynikom:

Vautrin ma słuszność, powiedział, bogactwo jest cnotą.

Kluczowa jest scena, w której — dowiedziawszy się prawdy o Goriocie — Rastignac z odrazą stwierdza, że wielki świat to zepsucie:

[...] w takim razie wasz Paryż jest kałużą.

Mimo tej diagnozy nie potrafi się wycofać. Przymierzając nowy strój od krawca, „zapomina o cnotliwych postanowieniach”; im głębiej wchodzi w świat, tym bardziej ulega jego regułom.

Stosunek do Delfiny i do Goriota

Rastignac zdobywa Delfinę de Nucingen częściowo z wyrachowania (jako przepustkę do salonu Beauséant), częściowo z rzeczywistego uczucia. To relacja dwuznaczna — narrator pokazuje, jak kalkulacja i miłość splatają się w niej nierozłącznie. Zarazem jednak Rastignac jest jedynym człowiekiem, który do końca pielęgnuje umierającego Goriota, płaci za lekarstwa (zastawia nawet podarowany przez Delfinę zegarek) i organizuje mu pogrzeb. Ta wierność wobec starca dowodzi, że w bohaterze wciąż żyje szlachetność — dzięki niej nie staje się on drugim Vautrinem. Świadkiem jego prawdziwej natury jest przyjaciel, student medycyny Bianchon, uosabiający uczciwą, skromną drogę życia, którą Rastignac ostatecznie odrzuca.

Punkt dojścia — wyzwanie rzucone światu

Śmierć i pogrzeb Goriota dopełniają edukacji Rastignaca. Widząc do końca niewdzięczność córek i obojętność świata, bohater roni nad grobem „ostatnią łzę młodzieńczą” — symboliczny koniec niewinności. Z wzgórza cmentarza Père-Lachaise obejmuje spojrzeniem bogaty Paryż i rzuca mu słynne wyzwanie:

Teraz my się spróbujemy!

Po czym natychmiast udaje się na obiad do pani de Nucingen. Ten finał jest otwarty i wieloznaczny: Rastignac nie popełnia zbrodni Vautrina, ale świadomie przyjmuje reguły gry wielkiego świata — postanawia go zdobyć. Inicjacja została zakończona: naiwny prowincjusz stał się graczem gotowym walczyć o władzę i pieniądze.

Znaczenie postaci

Rastignac to wzorcowy bohater powieści realistycznej o karierze i inicjacji — typ ambitnego młodzieńca konfrontowanego z demoralizującym wpływem wielkiego miasta. Jego imię stało się we Francji synonimem karierowicza. Balzac wykorzystuje jego perspektywę jako „oko” powieści: to poprzez zdumienie i stopniową edukację Rastignaca czytelnik poznaje mechanizmy paryskiego świata. Bohater jest przy tym niejednoznaczny moralnie — nie potępiony i nie usprawiedliwiony — co czyni go postacią głęboko realistyczną i nowoczesną.

Eugeniusz de Rastignac — cechy w pigułce

• Ambicja i żądza awansu — główna siła napędowa jego działań
• Inteligencja i zdolność obserwacji — czyni z niego „oko” powieści
• Wrażliwość i sumienie — odczuwa wyrzuty, wzrusza się losem Goriota i ofiarą rodziny
• Rozdarcie moralne — waha się między uczciwą pracą a bezwzględną karierą
• Podatność na demoralizację — ulega pokusom świata, przyznaje rację cynikom
• Wierność wobec Goriota — resztka szlachetności, która ratuje go przed całkowitym upadkiem
• Bohater dynamiczny — przechodzi pełną inicjację od niewinności do gotowości podboju świata