Geneza i problematyka „Ojca Goriot”

Geneza powieści

„Ojciec Goriot” (fr. Le Père Goriot) powstał w latach 1834–1835. Balzac pisał go w okresie intensywnej pracy nad koncepcją swojego wielkiego cyklu i pierwodruk ukazał się w odcinkach w czasopiśmie „Revue de Paris” na przełomie 1834 i 1835 roku, a wydanie książkowe — w 1835 roku. Pod tekstem powieści widnieje data i miejsce jej ukończenia: Sache, wrzesień 1834.

Powstanie utworu wiąże się bezpośrednio z krystalizacją zamysłu „Komedii ludzkiej”. To właśnie podczas pracy nad „Ojcem Goriot” Balzac na dużą skalę zastosował technikę postaci powracających — bohaterowie znani z innych utworów (Rastignac, Vautrin, wicehrabina de Beauséant, bankier Nucingen, lichwiarz Gobseck) tworzą jeden, spójny świat przedstawiony. Anegdota literacka głosi, że pomysł na powracających bohaterów przyszedł pisarzowi w trakcie pisania i tak go uradował, że pobiegł ogłosić siostrze, iż „staje się geniuszem”. Powieść stała się dzięki temu jednym z fundamentów całego cyklu.

Inspiracje

Balzac czerpał z obserwacji współczesnego mu, potrewolucyjnego społeczeństwa francuskiego epoki Restauracji — świata, w którym rosła władza pieniądza, mieszczaństwa i finansjery. Postać Goriota bywa odczytywana jako mieszczańskie przetworzenie mitu o królu Learze Szekspira: ojcu odtrąconym przez córki, którym oddał wszystko. Realia finansowe (spekulacje, weksle, lichwa) odzwierciedlają zainteresowania samego pisarza, który miał doświadczenie w interesach (często nieudanych) i doskonale rozumiał mechanizmy ekonomiczne swojej epoki.

Problematyka: tragedia ojcostwa

Pierwszym, tytułowym problemem powieści jest tragedia miłości ojcowskiej. Balzac bada, co się dzieje, gdy uczucie skądinąd szlachetne — miłość ojca do dzieci — zostaje doprowadzone do skrajności i staje się wyniszczającą namiętnością. Goriot, definiujący ojcostwo jako nieustanne dawanie („Dawać zawsze, to znaczy być ojcem”), sam skazuje się na nędzę, a jego ofiara zostaje odpłacona niewdzięcznością. Problem ten ma wymiar zarazem psychologiczny (mechanizm zaślepienia i uzależnienia od dzieci) i moralny (granice rodzicielskiego poświęcenia).

Problematyka: władza pieniądza i krytyka społeczeństwa

Drugim wielkim problemem jest władza pieniądza i związana z nią demoralizacja. Balzac stawia bezlitosną diagnozę: w mieszczańsko-arystokratycznym Paryżu pieniądz stał się miarą człowieka i warunkiem miłości, a naturalne więzi (rodzina, uczucie) przegrywają z interesem. Świat ten obnaża Vautrin, głosząc, że uczciwość do niczego nie prowadzi, a wybić się można tylko siłą lub zepsuciem:

Trzeba wpaść w tłum ludzi jak kula armatnia lub wśliznąć się cicho [jak zaraza].

Powieść jest więc krytyką społeczną — oskarżeniem świata, w którym „bogactwo jest cnotą”.

Problematyka: inicjacja i wybór moralny

Trzecim problemem jest inicjacja młodego człowieka i związany z nią wybór moralny. Rastignac staje przed pytaniem, jak żyć w zepsutym świecie: czy zachować uczciwość (jak skromny Bianchon), czy przyjąć reguły gry (jak radzi Beauséant), czy pójść drogą zbrodni (jak kusi Vautrin). Balzac nie daje prostej odpowiedzi — bohater nie popełnia zbrodni, ale przyjmuje ambicję jako naczelną zasadę, co czyni finał powieści wieloznacznym. Pytanie o cenę sukcesu i o możliwość zachowania moralności w świecie interesu pozostaje otwarte.

Problematyka: relatywizm moralny

Ustami Vautrina Balzac formułuje problem relatywizmu moralnego:

Nie ma na świecie zasad, są tylko wypadki.

Powieść bada, na ile ten cynizm jest fałszem, a na ile trafnym opisem świata, w którym zbrodnia w białych rękawiczkach (spekulacje Nucingena, wyrachowanie salonów) uchodzi za cnotę, a jawny przestępca (Vautrin) bywa bardziej szczery od „porządnych” ludzi. To jedno z najbardziej nowoczesnych i niepokojących pytań utworu.

Wymowa ideowa

Wymowa „Ojca Goriot” jest pesymistyczna i demaskatorska. Balzac pokazuje świat, w którym bezinteresowna miłość (Goriot) prowadzi do klęski, uczciwa praca (Bianchon) do nędzy, a triumfują ambicja, wyrachowanie i pieniądz. Zarazem jednak powieść nie jest moralistycznym traktatem — jej siła tkwi w bezstronnym, „naukowym” oglądzie rzeczywistości i w tragicznej głębi postaci Goriota. Finałowe wyzwanie Rastignaca („Teraz my się spróbujemy!”) czyni z utworu punkt wyjścia do dalszej opowieści o karierze w bezwzględnym świecie.

Geneza i problematyka — podsumowanie

• Powstanie: 1834–1835, pierwodruk w odcinkach; data ukończenia — Sache, wrzesień 1834
• Związek z „Komedią ludzką”: pierwsze szerokie zastosowanie techniki postaci powracających
• Inspiracje: obserwacja społeczeństwa Restauracji, mit króla Leara, realia finansowe epoki
• Problem ojcostwa: tragedia miłości doprowadzonej do skrajności i niewdzięczność dzieci
• Problem pieniądza: krytyka społeczeństwa, w którym majątek jest miarą człowieka
• Problem inicjacji: wybór moralny młodego człowieka w zepsutym świecie
• Relatywizm moralny: cynizm Vautrina jako niepokojąca diagnoza rzeczywistości
• Wymowa: pesymistyczna, demaskatorska, bezstronny realistyczny ogląd świata