Konteksty literackie i interpretacja „Ojca Goriot”

„Ojciec Goriot” jako powieść realistyczna

„Ojciec Goriot” to wzorcowy przykład powieści realistycznej i jednocześnie dzieło współtworzące poetykę realizmu w literaturze europejskiej. Balzac dąży do wiernego, „prawdziwego” odtworzenia rzeczywistości — podkreśla to sam narrator, zapewniając czytelnika:

Wierzcie mi, ten dramat nie jest ani wymysłem, ani romansem. All is true [...].

Cechy realizmu widoczne w powieści to: drobiazgowy opis środowiska (słynny opis pensjonatu Vauquer), zasada, wedle której otoczenie odzwierciedla człowieka, przyczynowo-skutkowa motywacja zdarzeń, konkret ekonomiczny (posagi, weksle, długi, lichwa) oraz obiektywny, wszechwiedzący narrator. Balzac buduje też typy literackie — postacie reprezentujące pewne kategorie ludzi i postaw (Goriot — ojciec-męczennik, Rastignac — karierowicz, Vautrin — buntownik-cynik).

Miejsce w „Komedii ludzkiej”

Powieść jest kluczowym ogniwem monumentalnego cyklu Balzaka „Komedia ludzka” (fr. La Comédie humaine) — zamierzonego jako całościowy, „naukowy” obraz społeczeństwa francuskiego. To właśnie w „Ojcu Goriot” Balzac po raz pierwszy zastosował na dużą skalę technikę postaci powracających: bohaterowie (Rastignac, Vautrin, Nucingen, wicehrabina de Beauséant, lichwiarz Gobseck) pojawiają się w innych utworach cyklu, tworząc iluzję jednego, spójnego świata. Rastignac stanie się w kolejnych powieściach wpływowym człowiekiem — jego kariera, zapowiedziana finałowym „Teraz my się spróbujemy!”, rozwija się w całej „Komedii ludzkiej”.

Kontekst: „Król Lear” Szekspira

Najczęściej przywoływanym kontekstem jest tragedia Williama Szekspira „Król Lear”. Los Goriota — ojca, który oddał wszystko córkom i został przez nie odtrącony — to mieszczańska, XIX-wieczna wersja dramatu Leara. Różnica jest znacząca: u Szekspira tłem jest dwór i władza, u Balzaka — pieniądz i mieszczańsko-arystokratyczny Paryż. Goriot, wyzuty z majątku fabrykant makaronu, umiera z gorzką świadomością:

Trzeba umrzeć, żeby poznać, czym są dzieci.

Kontekst: bohater cyniczny i „człowiek zbędny” — Rastignac a inni

Postać Rastignaca wpisuje się w szeroki nurt literatury o młodym człowieku zdobywającym świat. Warto zestawić go z bohaterami polskiej i europejskiej literatury: ze Stanisławem Wokulskim z „Lalki” Prusa (choć Wokulski to romantyk w świecie pozytywizmu, a jego droga jest inna) czy z Rodionem Raskolnikowem z „Zbrodni i kary” Dostojewskiego. Zwłaszcza to ostatnie zestawienie jest owocne: obaj młodzi ludzie stają przed pokusą przekroczenia norm moralnych dla wyższego (rzekomo) celu. Rastignac rozważa tzw. dylemat mandaryna — czy zabiłby siłą woli nieznanego człowieka w Chinach, gdyby miał z tego wielki majątek — co bezpośrednio zapowiada rozważania Raskolnikowa o „prawie” jednostki wybitnej do zbrodni.

Kontekst: Vautrin a Rousseau i figura kusiciela

Vautrin, głosząc bunt przeciw „kłamstwu ustaw społecznych”, powołuje się na Jana Jakuba Rousseau — filozofa, wedle którego to społeczeństwo psuje z natury dobrego człowieka. W konstrukcji Vautrina jako kusiciela widać także wzorzec biblijno-literacki: postać szatana testującego bohatera obietnicą władzy i bogactwa (analogia do kuszenia w Ewangeliach czy do Mefistofelesa z „Fausta” Goethego). Jego relatywizm — „Nie ma na świecie zasad, są tylko wypadki” — czyni go rzecznikiem nowoczesnego, amoralnego pragmatyzmu.

Kontekst historyczny i społeczny

Akcja rozgrywa się w 1819 roku, w okresie Restauracji, gdy do głosu dochodzi mieszczaństwo i władza pieniądza, a dawne wartości arystokratyczne ustępują logice kapitału (bankier Nucingen, spekulacje, lichwa Gobsecka). Balzac, sam bystry obserwator ekonomii, czyni z powieści studium społeczne przemian potrewolucyjnej Francji — świata, w którym majątek stał się miarą człowieka. To osadzenie w konkretnych realiach finansowych i społecznych jest istotną cechą realizmu Balzaka.

Konteksty — podsumowanie

• Realizm — „Ojciec Goriot” jako wzorzec powieści realistycznej (opis, typ literacki, obiektywny narrator, „All is true”)
• „Komedia ludzka” — miejsce w cyklu, technika postaci powracających
• „Król Lear” Szekspira — mieszczańska wersja tragedii odtrąconego ojca
• „Zbrodnia i kara” Dostojewskiego — dylemat mandaryna a teoria Raskolnikowa
• „Lalka” Prusa — porównanie dróg ambitnych bohaterów XIX wieku
• Rousseau i figura kusiciela — Vautrin jako buntownik i szatański nauczyciel
• Kontekst historyczny — Francja epoki Restauracji, władza pieniądza i mieszczaństwa