Obraz obozu koncentracyjnego w opowiadaniach

Obraz obozu koncentracyjnego w opowiadaniach Borowskiego jest tym, co czyni „Pożegnanie z Marią” dziełem osobnym w całej literaturze wojennej. Borowski nie maluje piekła z ognia i patosu, lecz coś znacznie straszniejszego: sprawne, zorganizowane, niemal cywilne przedsiębiorstwo, w którym mordowanie ludzi jest rutynową pracą, a zagłada — codziennością wpisaną w regulamin. Auschwitz-Birkenau jawi się u niego jako „miasto”, fabryka i stacja przeładunkowa zarazem: miejsce, gdzie krematorium sąsiaduje z boiskiem, a orkiestra gra o parę kilometrów od kominów.

Ta perspektywa — obóz widziany od środka, oczami więźnia funkcyjnego oswojonego z jego mechanizmem — daje portret precyzyjny i beznamiętny, a przez to porażający. Poniższa analiza rekonstruuje ten obraz warstwa po warstwie. Wszystkie cytaty pochodzą wprost z tekstu opowiadań.

Betrugslager — obóz oszustw

Podstawową zasadą, na której zbudowany jest obóz, jest oszustwo. Borowski przytacza w „U nas w Auschwitzu…” gorzkie miano, jakim więźniowie ochrzcili to miejsce — po tym, jak z sali nad domem publicznym wysłuchał orkiestrowej uwertury.

Narrator przywołuje obozową nazwę:

Ktoś nazwał nasz obóz: Betrugslager, obóz oszustw.

Trawniczki przy blokach, tablice z napisem „kąpiel”, koncerty, mecze bokserskie, dwie marki miesięcznie dla najpilniejszych, żelazny napis „Praca czyni wolnymi” nad bramą — wszystko to ma otumanić zarówno świat zewnętrzny, jak i samych więźniów, by uwierzyli, że „nie jest tak źle”. Oszustwo sięga jednak głębiej niż dekoracja: dotyczy samych podstaw przetrwania.

Borowski demaskuje kłamstwo wpisane w codzienność:

Oszukańcza jest porcja chleba, do której trzeba dokładać, żeby żyć.

Geografia obozu — Auschwitz kontra Birkenau

Borowski dokładnie odróżnia macierzysty Oświęcim od filialnego Birkenau — dwa światy o różnym standardzie cierpienia. Auschwitz to murowane bloki, kafle, „kanadyjskie” koce; Birkenau — drewniane, końskie baraki i błoto. Różnicę tę narrator oddaje w liście do ukochanej jednym wyliczeniem, kończącym słynny „przepis” na obóz (weź Pawiak, pomnóż przez dwadzieścia osiem, otocz podwójnym drutem).

Tadek opisuje Birkenau:

gdzie są tylko drewniane, końskie baraki, nie ma chodników, a zamiast łaźni z gorącą wodą — cztery krematoria.

Zakończenie tego zdania — „zamiast łaźni z gorącą wodą — cztery krematoria” — to cały Borowski w jednej frazie: rzeczowe wyliczenie, w którym potworność wynika nie z komentarza, lecz z zestawienia. Krematorium jest tu wymienione jak element wyposażenia, na równi z chodnikiem i łaźnią. Ta topografia obozu buduje też hierarchię: „stare numery” z Auschwitzu patrzą na ludzi z Birkenau „z pogardą i politowaniem”, bo w obozowym świecie nawet cierpienie ma swoje stopnie.

Rampa — stacja przeładunkowa śmierci

Sercem obrazu obozu jest rampa z „Proszę państwa do gazu”. Borowski opisuje ją z rozmysłem jako miejsce zwyczajne, prowincjonalne, sielskie — i właśnie ten kontrast między spokojną scenerią a jej funkcją jest najmocniejszy.

Narrator kreśli obraz rampy:

Była to sielankowa rampa, jak zwykle na zagubionych, prowincjonalnych stacjach.

Na tej „sielankowej” stacji przeładowuje się jednak towar szczególny. Borowski zestawia w jednym zdaniu materiały budowlane i ludzi, jak pozycje z listy przewozowej — i to zrównanie odsłania logikę obozu, w której człowiek jest surowcem.

Tadek wyjaśnia funkcję rampy:

To stąd ładują towar na Birkenau: materiał do rozbudowy obozu i ludzi do gazu.

„Materiał… i ludzi” — postawione obok siebie deski i ludzie stają się jednym rodzajem ładunku. Do maskowania zabijania służy nawet karetka z czerwonym krzyżem, symbolem ratunku, przewrotnie zamieniona w narzędzie śmierci.

Narrator odsłania prawdę o karetce:

to właśnie w niej wozi się gaz, gaz, którym trują tych ludzi.

Ekonomia śmierci — obóz jako przedsiębiorstwo

Obóz Borowskiego to gigantyczny interes. Mienie zamordowanych — walizy, ubrania, złoto, jedzenie — zasila cały system i utrzymuje przy życiu jego funkcjonariuszy. Na rampie rośnie góra dobytku „dawnego życia” ofiar, a komando Kanada rozładowujące transporty jest najbogatszym miejscem obozu.

Narrator opisuje wartość Kanady:

Kanada, nasza Kanada, nie pachnie wprawdzie, jak Fiedlerowska, żywicą, tylko francuskimi perfumami, lecz chyba nie rośnie tyle wysokich sosen w tamtej, ile ta ma ukrytych brylantów i monet zebranych z całej Europy.

„Brylanty i monety zebrane z całej Europy” — obóz okazuje się machiną rabunku na kontynentalną skalę. Złote zęby wyrywane zwłokom, kosztowności wyszywane w ubraniach, jedzenie z paczek — wszystko to płynie do Rzeszy albo zasila obozowy handel. Zbrodnia jest tu opłacalna, a śmierć — źródłem dochodu.

„Ordnung muss sein” — biurokracja ludobójstwa

Najbardziej przerażającym rysem obrazu obozu jest jego biurokratyczna precyzja. Zagłada odbywa się w porządku, według rachunku, z niemiecką dokładnością. Na rampie stoi „młody, gładko wygolony pan” z notatnikiem, który za każde odjeżdżające auto stawia kreskę.

Narrator opisuje obozowego rachmistrza śmierci:

Nie odjedzie auto bez jego wiedzy i jego kreski: Ordnung muss sein.

„Porządek musi być” — ta sama zasada, która rządzi urzędem czy fabryką, organizuje tu masowe morderstwo. Kreski sumują się w tysiące, tysiące w transporty nazywane od miast pochodzenia. Borowski pokazuje przy tym, że machina jest zaplanowana na ogromną, rosnącą skalę.

Narrator ujmuje istotę systemu w gorzkiej parafrazie hasła Rzeszy:

Ein Reich, ein Volk, ein Führer — i cztery krematoria.

Wizja rozbudowy obozu do „Miasta Przestępców” i szesnastu krematoriów zdolnych spalić pięćdziesiąt tysięcy ludzi dziennie kończy się zdaniem, które jest logicznym zwieńczeniem całej ekonomii śmierci.

Tadek konkluduje z zimnym spokojem:

Nie, ludzi nie zabraknie.

Hierarchia i „zawistna sprawiedliwość”

Obóz ma własną, ściśle rozwarstwioną społeczność: od esesmanów, przez uprzywilejowanych więźniów funkcyjnych (kapo, prominentów, ludzi z Kanady), po masę skazanych na najcięższą pracę i śmierć. Awans i upadek w tej hierarchii rządzą się okrutnym prawem, które Borowski nazywa wprost.

Narrator opisuje obozowe stosunki:

W obozie bowiem panuje zawistna sprawiedliwość: gdy możny upadnie, przyjaciele starają się, by upadł jak najniżej.

System celowo skłóca więźniów i niszczy ich solidarność — bo skłócona masa jest łatwiejsza do opanowania. Hierarchia obozu nie jest przypadkowa: to narzędzie sprawowania władzy, które sprawia, że ofiary pilnują się nawzajem, a przetrwanie jednych odbywa się kosztem drugich.

Nowa cywilizacja na błocie i krematoriach

Borowski ujmuje obóz w kategoriach historycznych — jako budowę „nowej, potwornej cywilizacji”, wznoszonej na zniszczeniu i ludzkim cierpieniu. W „U nas w Auschwitzu…” opisuje, jak w miejscu wsi i pól powstał obóz.

Narrator opisuje powstanie obozu:

Wygnaliśmy ludzi, rozbiliśmy domy, zrównaliśmy ziemię, umiesiliśmy ją na błoto. Postawiliśmy baraki, płoty, krematoria. Przywlekliśmy ze sobą świerzb, flegmonę i wszy.

Ostatecznym, dosłownym obrazem tej cywilizacji jest dym z kominów — najczęstszy element pejzażu Birkenau, obecny „od rana do wieczora, od nowa każdego dnia”.

Narrator maluje niebo nad obozem:

Z krematoriów ciągną potężne słupy dymów i łączą się w górze w olbrzymią, czarną rzekę, która niezmiernie powoli przewala się przez niebo nad Birkenau

Codzienność i zbrodnia — obóz obojętności

Najbardziej niepokojącą cechą obrazu obozu jest współistnienie masowego mordu ze zwyczajnym życiem. Zagłada nie odbywa się w jakimś odosobnionym piekle — toczy się tuż obok boiska, sali koncertowej i ringu bokserskiego. W „U nas w Auschwitzu…” narrator z ironicznym zachwytem opisuje obozowe rozrywki, świadomie podkreślając ich bliskość wobec kominów.

Tadek pisze do ukochanej o obozowym życiu artystycznym:

jakie tu się dzieją cuda kultury o parę kilometrów od kominów

Ta sama orkiestra, która gra uwerturę, w czasie pracy obiera kartofle i popycha wozy; ten sam basen, w którym „truje się wszy w ubraniach”, służy do trucia ludzi w komorze. Współistnienie kultury i ludobójstwa nie jest u Borowskiego przypadkowym paradoksem — to istota Betrugslagru. Obóz działa właśnie dlatego, że pozwala i katom, i ofiarom żyć tak, jakby zbrodnia była tłem, a nie sednem. Ludzie grają w piłkę, słuchają koncertów i handlują, podczas gdy o kilkaset metrów dalej płoną stosy — a otępienie tej równoległości jest największym zwycięstwem systemu nad człowiekiem.

Odczłowieczenie — tresura i numer

Obóz odbiera człowiekowi nie tylko życie, ale i podmiotowość: zamienia go w numer wytatuowany na przedramieniu i w wytresowane ciało. Więźniowie idący na rampę przechodzą przez bramę w rytmie musztry, liczeni piątkami przez znudzonego esesmana — jak stado, nie jak ludzie.

Narrator opisuje przejście komanda przez bramę:

Wyprostowani, z rękami sztywno przyłożonymi do bioder, przechodzimy przez bramę raźno, sprężyście, nieomal z gracją.

„Nieomal z gracją” — to gorzka ironia: ludzka godność została zastąpiona wyćwiczonym automatyzmem ruchu, a człowiek stał się sprawnym elementem maszyny. Do tego dochodzi obraz bloku doświadczalnego, gdzie kobiety „wystawiają głowy przez kraty zupełnie jak króliki”, poddawane eksperymentom medycznym. W obozie Borowskiego człowiek jest kolejno: numerem, siłą roboczą, materiałem doświadczalnym i wreszcie surowcem — po śmierci wyrwą mu złote zęby, a popiołem wysypią pola.

Podsumowanie — co trzeba umieć na maturę

Obraz obozu u Borowskiego to obraz sprawnego systemu, nie chaotycznego piekła: Betrugslager oparty na oszustwie (trawniczki, orkiestra, tablice „kąpiel”), rampa jako stacja przeładunkowa, gdzie ludzi wymienia się jednym tchem z deskami, ekonomia śmierci żywiąca się mieniem ofiar („brylanty z całej Europy”), biurokratyczna precyzja ludobójstwa („Ordnung muss sein”, kreski w notatniku) oraz rozwarstwiona, skłócona społeczność rządzona „zawistną sprawiedliwością”. Najważniejsza jest metoda: beznamiętny, rzeczowy język, w którym krematorium wymienia się jak łaźnię, a groza rodzi się z samego zestawienia faktów. Na maturze temat obsługuje zagadnienia obrazu zła, systemu totalitarnego, odczłowieczenia i literatury świadectwa — warto zestawiać go z „Innym światem” Herlinga-Grudzińskiego i „Medalionami” Nałkowskiej.

Chcesz sprawdzić, czy umiesz pisać o obrazie obozu u Borowskiego? Przećwicz zadania maturalne z tej lektury na stronie matury-online.pl/zadania/polski/pozegnanie-z-maria.