Zdążyć przed Panem Bogiem

„Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall (1977) to jeden z najważniejszych polskich reportaży XX wieku — zapis rozmowy z Markiem Edelmanem, jednym z przywódców powstania w getcie warszawskim z 1943 roku, a po wojnie wybitnym kardiochirurgiem. Książka nieustannie przeplata dwa plany czasowe: wspomnienia z getta i Zagłady oraz współczesną pracę Edelmana przy stole operacyjnym, budując przejmującą paralelę między dwoma sposobami mierzenia się ze śmiercią.

Największą wartością utworu jest jego bezkompromisowa szczerość. Edelman świadomie demityzuje bohaterstwo: opowiada o powstaniu bez patosu, odziera legendę z fałszywej wielkości, kwestionuje kult „pięknej śmierci” i przypomina, że iść godnie na śmierć w komorze gazowej było często trudniej niż zginąć z bronią w ręku. Z jego relacji wyłania się obraz getta pełen dramatycznych wyborów — numerków na życie, samobójstw na Miłej 18, dylematów, których nie sposób rozstrzygnąć. Tytuł odsyła do powojennego zadania Edelmana-lekarza: musi „zdążyć przed Panem Bogiem”, wyprzedzić śmierć i osłonić „płomień świeczki”, którą Bóg chce zgasić.

Na maturze „Zdążyć przed Panem Bogiem” jest lekturą kluczową dla omówienia takich zagadnień jak: reportaż jako gatunek na pograniczu literatury i dokumentu, demityzacja bohaterstwa i heroizmu, godność człowieka wobec śmierci, odpowiedzialność za pojedyncze ludzkie życie oraz literatura wobec doświadczenia Holokaustu. To książka o tym, że wartość jednego życia jest niepodzielna — nawet w skali 1 do 400 tysięcy.