Poniżej znajdziesz wzorcową odpowiedź zbudowaną zgodnie z wymaganiami matury ustnej: teza → argumenty z lektury → kontekst → wniosek. Pamiętaj, że egzaminator wymaga odwołania do wybranego kontekstu.
① Teza
„Zbrodnia i kara” pokazuje, że ludzkim postępowaniem kierują liczne, splecione czynniki — nędza i środowisko, idee i teorie, psychika oraz sumienie. Dostojewski nie zwalnia jednak człowieka z odpowiedzialności: mimo uwarunkowań to on wybiera.
② Argumenty z lektury
Środowisko i nędza
Skrajna bieda Raskolnikowa (głód, ciasna izba, długi) i obraz nędzy Petersburga (Marmieładowowie) wpływają na jego decyzje. Środowisko pcha ku rozpaczy — to argument za determinizmem społecznym.
Idee i teorie
Postępowaniem bohatera rządzi też teoria o „ludziach wybitnych” ponad prawem. Pokazuje to, że człowiekiem kierują nie tylko warunki, lecz i idee, które mogą go zwieść na manowce zbrodni.
Sumienie i wolny wybór
Mimo wszystkich uwarunkowań Raskolnikow sam decyduje o zbrodni — i sam, pod wpływem sumienia, decyduje o skrusze. Dostojewski podkreśla, że człowiek nie jest tylko produktem okoliczności; pozostaje moralnie odpowiedzialny.
③ Kontekst
Odwołanie do kontekstu jest wymagane przez egzaminatora. Wybierz jeden z poniższych.
◆Naturalizm — determinizm Zoli (kontekst literacki)
Naturalizm głosił, że człowieka determinują biologia i środowisko. Dostojewski częściowo to przyjmuje, ale broni wolnej woli i sumienia — to istotna różnica.
◆Wolny wybór w „Makbecie” (kontekst literacki)
Makbet, choć kuszony przepowiednią, sam wybiera zbrodnię — podobnie jak Raskolnikow. Oba dzieła bronią odpowiedzialności jednostki mimo zewnętrznych wpływów.
④ Wniosek (podsumowanie)
Według „Zbrodni i kary” ludzkie postępowanie determinują środowisko, idee i psychika, lecz nie zwalniają one człowieka z odpowiedzialności. Dostojewski godzi realizm uwarunkowań z wiarą w wolny, moralny wybór jednostki.
💡 Wskazówka
Wymień czynniki (nędza, teoria, psychika) i zaznacz, że Dostojewski broni wolnej woli. Kontekst: naturalizm (Zola), Makbet.